حقوق تجارت چیست؟
بهطور کلی چهار مبحث در این عنوان مورد بررسی قرار میگیرد:
اشخاص تجاری و معاملات آنها؛
شرکتهای تجاری؛
اسناد تجاری؛
ورشکستگی.
بررسی مفصل هرکدام از این مباحث، خود یادداشتی جداگانه و منحصر میطلبد. با این حال به هرکدام اشارهای خواهیم داشت تا معنای حقوق تجارت بهتر درک شود.
الف) اشخاص تاجر و معاملات آنها: همانطور که گفته شد، نهتنها تجار و بازرگانان بلکه اشخاص عادی نیز در جریان زندگی روزمرهی خود با تجارت سروکار دارند. لکن، برخی مباحث حقوق تجارت ویژهی تجار بوده که در ادامه به بررسی آنها میپردازیم. بهطور کلی تاجر کسی است که شغل خود را انجام معاملات تجاری قرار دهد، طوری که انجام آن معامله برای وی جنبهی امرار معاش داشته باشد و از آن طریق کسب درآمد کند. دیگر آنکه، انجام چنین معاملاتی برای او مستمر و دائمی باشد. پس فردی که تنها یک مرتبه اقدام به انجام معاملات تجاری نماید بدون اینکه وسیلهی امرار معاش او بوده یا تکرار و استمراری در میان باشد، بهنظر میرسد که نمیتواند تاجر باشد.
با گسترش فعالیتهای تجاری، تجار و بازرگانان به دو دسته اشخاص حقیقی و اشخاص حقوقی تقسیمبندی شدند. یعنی امروزه تنها افراد و اشخاص حقیقی تاجر نیستند بلکه عمل تجارت میتواند در قالب شرکتهای تجاری نیز صورت بگیرد. ازجمله فعالیتهای تجاری که تجار به آنها مشغول هستند میتوان حملونقل تجاری، فعالیتهای بانکی، فعالیتهای صرافی، فعالیتهای بیمه و … را نام برد که به علت گستردگی دامنهی آنها باید در یادداشتی جداگانه بررسی شوند.
ب) شرکتهای تجاری: همانطور که گفته شد، امروزه دیگر انجام فعالیتهای تجاری فقط توسط اشخاص تاجر صورت نمیگیرد. بلکه شرکتهای تجاری نیز ایجاد شده تا در قالب اشخاص حقوقی اقدام به انجام فعالیتهای تجاری نمایند. عمدتا ۷ نوع شرکت تجاری قادر به فعالیت هستند. اما مهمترین آنها که بیشترین کاربرد و حضور را در فعالیتهای تجاری دارند، عبارتند از: شرکت سهامی عام، شرکت سهامی خاص، شرکت با مسئولیت محدود، شرکت تضامنی و شرکت تعاونی.
پیشتر در مقالهی آشنایی با انواع شرکت های تجاری، ماهیت شرکتهای تجاری در ایران را بررسی کردهایم بنابراین از تکرار آن در این یادداشت خودداری میکنیم. با این حال بایستی به این مسئله توجه داشت که شرکتهای تجاری بهعنوان تاجر ملزم هستند نام خود را در مرجع ثبت شرکتها به ثبت برسانند. و همانند اشخاص تاجر و بازرگان، ملزم به داشتن دفاتر تجاری مخصوص تجار هستند. آنها همانند شخص حقیقی تاجر ملزم به ارائهی اظهارنامهی مالیاتی بر اساس سال مالی خود هستند. (سال مالی برای اشخاص حقیقی منطبق با سال شمسی بوده و از فروردین شروع و به اسفند ختم میشود. اما برای شرکتهای تجاری میتواند منطبق با سال شمسی نباشد و سهامداران برای آن تعیین تکلیف نمایند.) این موضوعات، از موضوعات مهم حقوق تجارت در خصوص شرکتهای تجاری است.
پ) اسناد تجاری: امروزه دادوستد و معاملات، دیگر کمتر از طریق وجه نقد صورت میگیرد. و اسناد تجاری جایگزینی برای پرداخت وجه معاملات هستند. سفته، برات و چک از مهمترین اسناد تجاری هستند که عمدتا در فضای داخلی کاربرد دارند. اما بروات در فضای بینالمللی نیز میتوانند منشأ اثر باشند. با این حال باید توجه کرد که اسناد تجاری از مهمترین ابزارهای انجام معاملات تجاری در حقوق تجارت هستند که علاوه بر تجار، اشخاص عادی نیز در روابط کاری خود از آنها استفاده میکنند. البته غیر از این اسناد، اسنادی دیگر نیز در روابط کاری میان تجار و بازرگانان وجود دارد که میتوان به بارنامه، بیمهنامه، قبض انبار و … اشاره کرد. توضیح ماهیت این اسناد از حوصلهی بحث خارج است و تلاش میکنیم تا در یادداشت مخصوص به خود به بررسی آنها بپردازیم.
ت) ورشکستگی: عمدتا تجار اعم از تاجر حقیقی و تاجر حقوقی که در قسمت الف به بررسی آنها پرداختیم، هنگامی که ناتوان از تأدیهی دیون و بدهیهای خود باشند، مشمول مقررات ورشکستگی میشوند. پس نهاد ورشکستگی یکی از مهمترین مباحث مورد بررسی در حقوق تجارت است. که به بررسی وضعیت مالی تجار از حیث پرداخت دیون و بدهیهای آنها میپردازد.
با بررسی اجمالی چهار مورد گفته شده در بالا، میتوان ارکان حقوق تجارت را بیان نمود. فیالواقع حقوق تجارت ابتدا تاجر اعم از شخص حقیقی و حقوقی را بررسی میکند، سپس معاملات و اعمال تجاری او و اسناد تجاری مورد استفاده را بررسی میکند و در نهایت با بررسی ورشکستگی، در خصوص ادامه یا عدم ادامهی حیات تاجر بحث مینماید.
اشاره کردیم که امروزه با گسترش فناوری و تکنولوژی، تجارت علاوه بر فضای واقعی در فضای مجازی و الکترونیک نیز میتواند کاربردهای بسیاری داشته باشد. که تحت عنوان تجارت الکترونیک یا E-Commerce مطرح است. در خاتمه به بیان این نوع از تجارت نیز میپردازیم.
۲. حقوق تجارت در فضای الکترونیک
با گسترش کامپیوترها و فضای مجازی، انجام فعالیتهای تجاری و دادوستد خیلی راحتتر از سابق صورت میگیرد. فرض کنید دو تاجر از دو کشور مختلف میخواهند عمل خریدوفروش کالایی را انجام دهند. برقراری ارتباط میان آنها و پیشنهاد معامله و قبول آن قطعا حضوری انجام نمیشود. بلکه آنها از طریق پست الکترونیکی خود و در فضای مجازی اقدام به انجام معامله و فعالیتهای تجاری میکنند. بنابراین مباحث اعمال تجاری و اسناد تجاری در حوزهی تجارت الکترونیک نیز کاربرد بسیاری دارند و در فضای مجازی نیز حاکماند. بهطور کلی هر عمل تجاری که از طریق فضای غیر واقعی و الکترونیک صورت بگیرد را میتوان در حوزهی تجارت الکترونیک مورد بررسی قرار داد.
⚖️ سوالات متداول در زمینه حقوق تجارت
حقوق تجارت یکی از شاخههای مهم حقوق خصوصی است که به روابط میان تجار، شرکتها و فعالیتهای اقتصادی مربوط میشود. آگاهی از اصول آن برای هر کسی که در زمینه کسبوکار، معاملات، یا شرکتداری فعالیت میکند ضروری است.
❓۱. حقوق تجارت چیست و چه تفاوتی با حقوق مدنی دارد؟
✅ حقوق تجارت شاخهای از حقوق خصوصی است که به روابط میان تجار و معاملات تجاری میپردازد.
در حالی که حقوق مدنی ناظر بر روابط عمومی افراد جامعه است، حقوق تجارت روابط تجاری را با سرعت، اعتماد و سهولت بیشتر تنظیم میکند.
به بیان ساده، حقوق مدنی “قاعدهمحور” و حقوق تجارت “انعطافمحور” است.
❓۲. تاجر از نظر قانون چه کسی است؟
طبق ماده ۱ قانون تجارت، تاجر کسی است که شغل معمولی خود را معاملات تجاری قرار دهد؛
یعنی کسی که بهصورت مستمر و با قصد سود به فعالیتهایی مانند خرید و فروش، دلالی، حمل و نقل، صرافی یا تأسیس شرکت تجاری میپردازد.
❓۳. معاملات تجاری کداماند؟
طبق قانون تجارت، معاملات زیر از نوع تجاری محسوب میشوند:
خرید و فروش مال به قصد سود
عملیات صرافی و بانکی
حملونقل زمینی، دریایی یا هوایی
دلالی و حقالعملکاری
تأسیس شرکتهای تجاری
عملیات بیمه
به این نوع معاملات، اعمال تجاری ذاتی گفته میشود.
❓۴. دفاتر تجاری چه هستند و چه کاربردی دارند؟
تجار موظفاند برای نظم و شفافیت فعالیت خود دفاتر تجاری داشته باشند، از جمله:
دفتر روزنامه
دفتر کل
دفتر دارایی
دفتر کپیه
این دفاتر در دعاوی و اختلافات تجاری، دلیل قانونی و معتبر محسوب میشوند.
❓۵. شرکتهای تجاری چند نوعاند؟
قانون تجارت ایران هفت نوع شرکت تجاری را معرفی کرده است:
۱. شرکت سهامی (عام و خاص)
۲. شرکت با مسئولیت محدود
۳. شرکت تضامنی
۴. شرکت مختلط غیرسهامی
۵. شرکت مختلط سهامی
۶. شرکت نسبی
۷. شرکت تعاونی تولید و مصرف
❓۶. تفاوت شرکت سهامی عام و خاص چیست؟
در شرکت سهامی عام، بخشی از سرمایه از طریق عرضه عمومی سهام تأمین میشود، اما در شرکت سهامی خاص، کل سرمایه توسط مؤسسین تأمین میگردد.
شرکتهای بورسی معمولاً سهامی عام هستند.
❓۷. ورشکستگی در حقوق تجارت به چه معناست؟
ورشکستگی زمانی است که تاجر یا شرکت تجاری توان پرداخت دیون خود را از دست بدهد.
در این حالت دادگاه با صدور حکم ورشکستگی، اموال تاجر را بین طلبکاران تقسیم میکند.
ورشکستگی در حقوق تجارت برخلاف اعسار در حقوق مدنی، ویژه تجار است.
بیشتر بدانیم : تاثیر ورشکستگی در توقیف اموال
❓۸. چک و سفته چه نقشی در حقوق تجارت دارند؟
چک، سفته و برات از اسناد مهم تجاریاند که موجب تسهیل معاملات و اعتماد بین تجار میشوند.
ویژگی این اسناد، قابلیت انتقال، ضمانت اجرایی سریع و اعتبار بالاتر نسبت به اسناد عادی است.
❓۹. آیا همه اشخاص میتوانند تاجر شوند؟
خیر، طبق قانون برخی افراد از تجارت منع شدهاند؛ از جمله:
قضات
کارمندان دولت
نظامیان
محجورین (کسانی که فاقد اهلیت قانونیاند)
❓۱۰. نقش وکیل تجارت در کسبوکار چیست؟
وکیل تجارت میتواند در زمینههای زیر نقش حیاتی داشته باشد:
تنظیم قراردادهای تجاری بینالمللی
ثبت شرکت و تغییرات آن
پیگیری دعاوی تجاری
وصول مطالبات و چک
مشاوره در ورشکستگی و ادغام شرکتها
در واقع، حضور وکیل متخصص تجارت موجب کاهش ریسک و افزایش امنیت حقوقی معاملات میشود.
✅ نتیجهگیری
آشنایی با اصول حقوق تجارت برای هر فعال اقتصادی، مدیر شرکت و حتی کارآفرین ضروری است.
زیرا ناآگاهی از مقررات میتواند باعث خسارتهای مالی و کیفری شود.
گروه وکلای حقگرا با در اختیار داشتن وکلای متخصص تجارت و شرکتها، آماده ارائه مشاوره در تمام امور تجاری است.
☎️ تماس فوری با وکیل تجارت: 09199075966
📍 دفاتر حقگرا در شمال، شرق، غرب و مرکز تهران آماده مشاوره حضوریاند.
🏷️ برچسبها:
حقوق تجارت, وکیل تجارت, شرکت سهامی خاص, ورشکستگی, دفاتر تجاری, معاملات تجاری, تاجر کیست, شرکتهای تجاری, قانون تجارت, مشاوره حقوقی شرکتها, وکیل ثبت شرکت