عقد معاوضه

بررسی مختصر عقد معاوضه

مطابق ماده ۴۶۴ قانون مدنی معاوضه عقدی است که به موجب آن یکی از طرفین مالی می دهد به عوض مال دیگر که از طرف دیگر اخذ میکند بدون ملاحظه اینکه یکی از عوضین مبیع و دیگری ثمن باشد.
لازم به ذکر است که منظور از عبارت “بدون ملاحظه اینکه یکى از عوضین مبیع و دیگرى ثمن باشد” این است که متعاملین باید قصد انعقاد معاوضه را داشته باشد نه قصد انعقاد بیع. در واقع، تمیز بیع و معاوضـه بـه قـصد مـشترک دو طـرف بـستگی دارد؛ بدین معنا که اگر آنان خواسته باشند که دو چیز را بدون هـیچ امتیـازی بـا هـم مبادلـه کننـد، توافق تابع قواعد معاوضه است و هرگاه چنین اراده کنند که یکی از عوضین مبیـع و دیگری ثمن به شمار آید، قراردادی که بسته می شود، بیع است. بنابراین، متعاملین باید در هنگام عقد معاوضه، قصد معاوضه داشته باشند.
معاوضه مانند بیع از عقود معین معاوضی است. به این معنا که عقدی رایگان نیست و در آن دو عوض رد و بدل می شود.
عقد معاوضه از عقود تملیکی است. بدین معنا که نتیجه ی عقد معاوضه، انتقال مالکیت مال، از یک نفر به نفر دیگر می باشد. به عبارت دیگر، یک طرف در عوض مالی که به طرف مقابل تملیک می کند، مالک مالی می شود که در مقابل آن دریافت می دارد.
معاوضه عقدی لازم است. یعنی طرفین حق فسخ و برهم زدن عقد را ندارند مگر به علت های قانونی یا توافق دو طرف.
معاوضه دارای دو مورد است که یکی را عوض دیگری را معوض میگویند. آنچه ابتدا مورد معاوضه قرار میگیرد معوض و و انچه در مقابل آن قرار میدهند عوض می باشد. هر یک از عوض و معوض می تواند عین خارجی و در حکم آن یا کلی فی الذمه باشد. کلی فی الذمه یا همان مال کلی، مالی است که در عالم واقعیت شامل بر افراد زیادی باشد و همچنین مقدار و جنس و وصف آن هم تعیین شده باشد. همچنین، مال مورد معاوضه ممکن است دین یا حق یا منفعت باشد.
کلیه احکام و آثاری که لازمه عقد بیع است در معاوضه نیز جاری است. با این وجود، معاوضه اختصاص به مبادله کالا با کالا دارد و بیع ویژه مبادله کالا با پول می باشد.
با این وجود، در عقد معاوضه مطابق ماده ۴۶۵ قانون مدنی، احکام خاصه بیع جاری نمیشود. از آن جمله خیارات مختص به بیع یعنی خیار تاخیر ثمن، خیار مجلس و خیار حیوان می باشد که در معاوضه جای ندارند.
بنابراین، در صورتی که ما حیوانی را با حیوان در معاوضه کنیم خیار حیوان وجود نخواهد داشت، همچنین اگر در مجلس عقد مالی را معاوضه کنیم خیار مجلس نخواهیم داشت و در آخر اگر مالی را با مال دیگری معاوضه کنیم و تا سه روز شخص آن را تسلیم نکرد، باز هم خیار تاخیر ثمن راه ندارد.
یکی از خیارات مشترک که با طبیعت عقد معاوضه همخوانی ندارد، خیار غبن است زیرا در عقد معاوضه ، رعایت تناسب ارزش دو مورد را نمی نمایند و تعادلی که در معاملات معوض دیگر مانند بیع لحاظ می شود در عقد معاوضه نمیکنند.
علاوه بر خیارات، حق شفعه نیز مختص عقد بیع است و در معاوضه راه ندارد.
به موجب ماده ۸۰۸ قانون مدنی هر گاه مال غیرمنقول قابل تقسیمی بین دو نفر مشترک باشد و یکی از دو شریک حصه خود را به قصد بیع به شخص ثالثی منتقل کند ‌شریک دیگر حق دارد قیمتی را که مشتری داده به او بدهد و حصه مبیعه را تملک کند. این حق را حق شفعه می نامند. بنابراین، اگر مال غیر منقول از طریق معاوضه انتقال یابد، برای شریک حق شفعه بوجود نمی آید.
سایر قواعد عمومی عقد بیع در عقد معاوضه جاری خواهد بود.

مشاهده متن یک نمونه قرارداد معاوضه

متن قرارداد معاوضه
ماده ۱- طرفین قرارداد:

معاوض :

خانم/ آقای ….. فرزند : …….. به شماره شناسنامه : …… کدملی : ……….. به نشانی : ……………….. .

متعاوض :

خانم/ آقای ….. فرزند : …….. به شماره شناسنامه : …… کدملی : ……….. به نشانی : ……………….. .

ماده ۲- عوضین:

۱- مورد عوض عبارت است از ……
2- مورد معوض عبارت است از ……
که از طرف متعاوض به معاوض در برابر عوض داده شده، انتقال می یابد.

ماده ۳- ارزش عوضین:

مبلغ ……. ریال معادل مبلغ …….. تومان می باشد و طرفین اقرارنمودند که هیچ گونه وجه یا مالی بعنوان مابه التفاوت ارزش عوضین به یکدیگر تادیه و یا تسلیم ننموده اند و هر گونه ادعای دعوای احتمالی را در این خصوص اسقاط کرده و به صلح خاتمه می دهند.

ماده ۴- فسخ قرارداد:

طرفین کلیه خیارات از جمله خیارغبن فاحش را از خود ساقط نمودند.

ماده ۵- وثیقه ها و تضمین ها:

معاوض/متعاوض متعهد گردید جهت تضمین انجام تعهدات خود یک فقره چک به شماره … به مبلغ …. بعهده بانک …. به معاوض/متعاوض تحویل دهد.

ماده ۶- شروط قرارداد:

۱- کالای مورد عوض در تاریخ …….. به متعاوض تحویل داده خواهد شد و رسید عادی متعاوض برای اثبات آن کفایت می نماید.
2- کالای مورد معوض نیز در تاریخ …… به معاوض تحویل داده خواهد شد و رسید عادی معاوض برای اثبات آن کفایت می نماید.

۳- ……….. .

۴- ………. .

۵- ………. .

(مهم ترین بخش در نگارش یک قرارداد همین قسمت شرایط قرارداد است که می تواند حسب مورد و با توجه به توافقات طرفین و ویژگی های معامله متفاوت باشد.توصیه می شود این قسمت حتما تحت نظر و بعد از مشاوره با یک وکیل تنظیم شود و در صورت امکان بهتر است نگارش کلی یک قرارداد خصوصاً بخش شرایط قرارداد را به یک وکیل متخصص دعاوی حقوقی و قراردادها بسپارید.)

مجموعه دفتر وکالت حق گرا

پیشنهاد می گردد در صورتی که اگر پرونده ای در خصوص قرارداد معاوضه در دادگاه دارید به یکی از نزدیکترین نزدیکترین  دفتر وکالت حقوقی حق گرا در شمال ، دفتر وکالت شرق و یا دفتر وکالت حقوقی شعبه غرب  تهران ، دفتر مرکز شهر حق گرا  ، پیگیری موضوع را به وکلای با تجربه ما بسپارید تا وکلای ما بتوانند در احقاق حق به شما کمک نمایند. ما آماده ایم در انواع پرونده های مربوطه به خانواده،ملکی ، حقوقی ، جزایی و…در کنار شما باشیم

نکات مهم قرارداد معاوضه

۱- در قسمت سایر شرایط قرارداد به عنوان شرط ضمن عقد می توان هر شرط مشروع و عقلایی را درج نمود مثل توصیف عوضین یا نحوه تحویل یا زمان تحویل یا ضمانت اجراها و نیز حتی بار کردن تکلیف مسئولیتی خارجی بر دوش یکی از متعاملین.

۲- معاوضه از جمله عقود عینی و معوض و مغابنی است پس ضرورت دارد که مورد معامله موجود باشد و قرارداد عوض و معوض داشته باشد و در نهایت عوضین از نظر ارزش متناسب باشند.

۳- معمولاً موضوع عقد معاوضه مال عینی و معین است و نه مال کلی.در نتیجه اگر به هر دلیلی یکی از عوضین با مشکل و ابهام روبرو شود ممکن است اساس عقد تحت تاثیر قرار گیرد.

۴- خیار تبعض صفقه، تاخیر ثمن، مجلس و حیوان و سایر مقررات عقد بیع مطابق نظر مشهور فقها و حقودانان شامل عقد معاوضه هم می شود.

۵-توصیه می شود و بهتر است جهت جلوگیری از شمول مقررات سخت گیرانه عقد معاوضه در مرحله انتخاب طرفین به سراغ عقد صلح بروند.چرا که در صلح می توان به مقصود معاوضه رسید و اراده طرفین تا حد بیشتری امکان تحدید قانون را دارد.

مستندات قانونی در خصوص عقد معاوضه

ماده ۴۶۴ قانون مدنی
معاوضه عقدی است که به موجب آن یکی از طرفین مالی میدهد به عوض مال دیگر که از طرف دیگر اخذ میکند بدون ملاحظه اینکه یکی از عوضین مبیع و دیگری ثمن باشد.
ماده ۴۶۵ قانون مدنی
در معاوضه احکام خاصه بیع جاری نیست.
ماده ۳۹۷ قانون مدنی
هر یک از متبایعین بعد از عقد فی‌ المجلس و مادام که متفرق نشده‌اند اختیار فسخ معامله را دارند.
ماده ۳۹۸ قانون مدنی
اگر مبیع حیوان باشد مشتری تا سه روز از حین عقد اختیار فسخ معامله را دارد.
ماده ۴۰۲ قانون مدنی
هر گاه مبیع عین خارجی و یا در حکم آن بوده و برای تادیه ثمن یا تسلیم مبیع بین متبایعین اجلی معین نشده باشد اگر سه روز از تاریخ‌ بیع بگذرد و در این مدت نه بایع مبیع را تسلیم مشتری نماید و نه مشتری تمام ثمن را به بایع بدهد بایع مختار در فسخ معامله میشود.
ماده ۴۰۳ قانون مدنی
اگر بایع به نحوی از انحاء مطالبه ثمن نماید و به قرائن معلوم گردد که مقصود التزام به بیع بوده است خیار او ساقط خواهد شد.
ماده ۴۰۴ قانون مدنی
هر گاه بایع در ظرف سه روز از تاریخ بیع تمام مبیع را تسلیم مشتری کند یا مشتری تمام ثمن را ببایع بدهد دیگر برای بایع اختیار فسخ‌نخواهد بود اگر چه ثانیاً بنحوی از انحاء مبیع به بایع و ثمن به مشتری برگشته باشد.
ماده ۴۰۵ قانون مدنی
اگر مشتری ثمن را حاضر کرد که بدهد و بایع از اخذ آن امتناع نمود خیار فسخ نخواهد داشت.
ماده ۴۰۶ قانون مدنی
خیار تاخیر مخصوص بایع است و برای مشتری از جهت تاخیر در تسلیم مبیع این اختیار نمیباشد.
ماده ۴۰۷ قانون مدنی
تسلیم بعض ثمن یا دادن آن به کسی که حق قبض ندارد خیار بایع را ساقط نمیکند.
ماده ۴۰۸ قانون مدنی
اگر مشتری برای ثمن ضامن بدهد یا بایع ثمن را حواله دهد بعد از تحقیق حواله خیار تاخیر ساقط میشود.
ماده ۴۰۹ قانون مدنی
هر گاه مبیع از چیزهائی باشد که در کمتر از سه روز فاسد و یا کم قیمت میشود ابتداء خیار از زمانی است که مبیع مشرف به فساد یا ‌کسر قیمت میگردد.

ماده ۸۰۸ قانون مدنی
هر گاه مال غیرمنقول قابل تقسیمی بین دو نفر مشترک باشد و یکی از دو شریک حصه خود را به قصد بیع به شخص ثالثی منتقل کند ‌شریک دیگر حق دارد قیمتی را که مشتری داده به او بدهد و حصه مبیعه را تملک کند.
‌این حق را حق شفعه و صاحب آن را شفیع میگویند.

بیشتر بدانیم :  صلح نامه تقسیم ارث و مزایای آن چیست  

تفاوت بین عقد معاوضه و عقد بیع

اکثر مواقع این پرسش مطرح می شود که تفاوت میان عقد بیع و معاوضه در چیست؟به عبارت دیگر از کجا می توان فهمید که مبادله ای که انجام شده بیع بوده است یا معاوضه؟

در پاسخ به این پرسش موارد زیر را عنوان می کینم:

اگر دوشخص بدون در نظر گرفتن قیمت اموال مبادله را انجام دهند معاوضه به حساب می آید.این در حالی است که اگر طرفین یکی از اموال مورد مبادله را به عنوان ثمن بدانند آن قرارداد باید تابع قوانین عقد بیع باشد.
در بیع، عین مبیع مورد بحث است اما در معاوضه منفعت و یا حق مالی نیز به جای عین در نظر گرفته می شود.
پاره ای از خیارات مخصوص بیع است.
حق شفعه تنها در بیع صادق است.

سوالات مربوط به عقد معاوضه

عقد معاوضه چیست و چه فرقی با بیع دارد به همراه مثال؟

عقد معاوضه عقدی است که مالی را در مقابل مالی به دیگری تسلیم می کنند بدون آنکه هیچ یک از طرفین آن را مبیع و ثمن در نظر بگیرند به عبارت ساده تر مبادله مال با مال معاوضه است به شرط آنکه قصد طرفین بیع نباشد. اما در عرف معمولا جایی بیع صدق می کند که کالا در مقابل پول داده بشود.
فرق معاوضه با بیع این است که در معاوضه دو کالا با هم رد و بدل می شوند و هیچکدام بهای دیگری محسوب نمی شود؛ اما در بیع مالی داده می شود در مقابل بهای آن.
لذا به زبان ساده بیع دادن مال یا تملیک عین مال در مقابل ثمن است یعنی در مقابل بهای آن. اما معاوضه بدون در نظر گرفتن بها و ثمن دو مال در مقابل هم رد و بدل می شوند.

احکام مختصه بیع که در معاوضه نیست کدام است؟

احکامی مانند خیارات مجلس، حیوان، و تاخیر ثمن مختص بیع است و همچنین حق شفعه فقط در بیع به وجود می آید نه در باقی عقود مثل معاوضه که این را در بالا تفصیلا اشاره کردیم.