شرایط صدور حکم موت فرضی

مقدمه

در شرایطی که از زنده بودن یا فوت کردن شخصی هیچگونه اطلاعاتی وجود نداشته باشد، عنوان غایب مفقوالاثر به این شخص داده می شود و قانون مدنی برای این وضعیت مقرراتی را پیش بینی کرده است. یکی از این مقررات در خصوص غایب مفقودالاثر این است که در قانون مدنی شرایطی پیش بینی شده است که به موجب آنها ورثه شخص غایب مفقوالاثر بتوانند پس از گذشت مدتی به دادگاه مراجعه کنند و حکم موت فرضی او را از دادگاه بگیرند.

صدور حکم موت فرضی آثاری خواهد داشت، از جمله آثار صدور حکم موت فرضی این است که تصرف در مال و اموال شخص متوفی به موت فرضی را امکانپذیر می کند.

دفتر وکالت در تهران

شناخت بهتر غایب مفقود الاثر

قانون مدنی و قانون امور حسبی، به شکل مستقیم به بررسی غایب مفقود الاثر می پردازد و شرایط این افراد را مورد بررسی قرار می دهد. مطابق ماده ۱۰۱۱ قانون مدنی، غایب مفقود الاثر شخصی است که از غیبت او مدت طولانی گذشته و از وی هیچ خبری نباشد. به عبارت دیگر شخصی که چندین سال از اقامتگاه و محل سکونت خود دور شده باشد و هیچ گونه خبری از وی در دسترس نباشد، غایب مفقود الاثر گفته می شود. در فقه چنین غیبتی را غیبت منقطعه می گویند و کسی که به این نحو غیبت کرده باشد، غایب مفقود الخبر نامیده می شود.

غیبت یکی از ارکان اصلی برای محقق شدن اصطلاح مفقود غایب الاثر می باشد و درصورت معلوم بودن مکان فرد، عنوان غایب بر وی صدق نمی کند و چنین شخصی از شمول مقررات غایب مفقود الاثر خارج است. انقضای مدت طولانی یکی دیگر از ارکان تحقق اصطلاح حقوقی غایب مفقود الاثر است، بنابراین اگر شخصی برای مدت کوتاه از اقامتگاه خود دور شده باشد هرچند که خبری از وی در دسترس نباشد، غایب مفقود الاثر نیست.

البته ملاک و معیار مشخصی برای کوتاه یا طولانی بودن زمان غیبت ارائه نشده است و به نظر می رسد که تشخیص موضوع باید به عرف واگذار شود. به همین ترتیب دادگاه ها در خصوص مورد مذکور باتوجه به عرف اظهار نظر خواهند نمود و حکم مقتضی را صادر می کنند. مهم ترین رکنی که برای تعریف غایب مفقود الاثر درنظر گرفته شده است، بی اطلاعی از وضعیت غایب و فقدان اطلاعات مربوط به زنده یا مرده بودن غایب است. بدیهی است که درصورت معلوم بودن وضع غایب و وصول اخباری مبنی بر حیات یا مرگ وی، عنوان غایب مفقود الاثر صدق نمی کند و مطابق مقررات مربوط عمل خواهد شد. به طور مثال اگر شخصی از مکان نامعلوم اقدام به ارسال نامه کند یا به صورت تلفنی با خانواده و اطرافیان خود تماس حاصل نماید که آن ها علم به زنده بودن وی پیدا کنند، به لحاظ قانونی غایب مفقود الاثر محسوب نمی شوند.

–  بیشتر بدانیم :  مجموعه سوالات تقسیم ارث  

حفظ اموال غایب قبل از تعیین امین

بعد از اینکه مفقودالاثر بودن غایب محرز شد، برای حفظ و اداره‌ اموالش، امینی به وسیله‌ دادگاه تعیین خواهد شد. قانونگذار حفظ و نظارت اموال غایب در مدت زمان قبل از تعیین امین را بر عهده‌ دادستان قرار داده است.
با در خواست وکیل ذینفع ، دادستان یا نماینده‌ او می بایست اقدامات لازم را برای حفظ اموال غایب به عمل آورده باشد و اموال را مهر و موم کرده و در مورد اموال ضایع‌شدنی نیز اقداماتی را در جهت فروش به انجام برساند.
در صورتی که غایب مفقودالاثر در خارج از ایران اموالی را دارا باشد، براساس ماده ۱۱۵ قانون امور حسبی ، حفظ و نظارت اموال مزبور تا تعیین امین بر عهده‌ مأموران کنسولی می باشد و وظایف و اختیارات آنان همان وظایف و اختیارات دادستان‌ها است.

نصب امین در مورد ‌ اموال غایب

در صورتی که غایب مفقودالاثر به جهت اداره اموالش تکلیفی را معلوم نکرده باشد و شخصی هم نباشد که قانوناً حق تصدی امور او را دارا باشد دادگاه حقوقی بنابر درخواست ذینفع و یا وکیل او به جهت اداره اموال یک نفر امین را تعیین می‌نماید.
در نتیجه دادگاه این اختیار را دارد که از امینی که تعیین شده است ضامن و یا تضمینات دیگری اخذ بنمایدتا در صورتی که در حفظ اموال غایب، هر زمانی امین تقصیر داشته باشد و یا اموال را حیف و میل نموده باشد جبران خسارت وارده امکان پذیر باشد.
کسی که در زمان غیبت غایب عملاً متصدی امور او بوده است، در تعیین امین برای غایب بر دیگران مقدم خواهد بود. به علاوه در تعیین امین، وراث غایب بر دیگران مقدم هستند؛ مشروط بر اینکه حاضر به دادن ضامن یا تضمین دیگری مطابق نظر دادگاه باشند. امین مکلف به حفظ و اداره‌ اموال غایب است همچنین باید مصلحت غایب را رعایت کند و از حیف و میل اموال و نیز اعمالی که مضر به حال او است، بپرهیزد. در خصوص نفقه‌ زوجه و اولاد غایب نیز براساس ماده‌ ۱۰۲۸ قانون مدنی امینی که برای اداره کردن اموال غایب مفقودالاثر معین می‌شود، باید نفقه زوجه دایم یا منقطعه که مدت او نگذشته و نفقه او را زوج تعهد کرده باشد و نیز اولاد غایب را از دارایی غایب تادیه کند و در صورت اختلاف در میزان نفقه دادگاه به تعیین میزان نفقه مبادرت خواهد پرداخت.

دادن اموال به تصرف موقت ورثه

با توجه بر اینکه بعد از گذشت مدت ۲ سال از تاریخ آخرین خبر از غایب، احتمال زنده بودن او نیز بسیار پایین خواهد بود در صورتی که ورثه و یا وکیل آنها تقاضای تصرف به صورت موقت در اموال غایب را داشته باشند قانونگذار منافع وراث را در نظر گرفته و به آنها حق می دهد که اموال را در اختیار آنها قرار بدهد.
در این مورد و در این گونه از دعاوی حقوقی وراث می بایست ضامن یا تضمینات کافی ارائه بدهند تادر صورتی که غایب مراجعت نمود و یا شخص ثالثی نسبت به اموال غایب ادعایی را داشت بتوانند از عهده اموال یا حق اشخاص ثالث برآیند. این تضمینات تا زمان صدور حکم موت فرضی غایب باقی می ماند.
پس از آن که اموال به تصرف موقت ورثه داده شد، وظایف و اختیارات ورثه همانند امین می باشد است که برای امین ذکر شد. و دادگاه می‌تواند حق الزحمه‌ مناسبی از درآمد اموال غایب را نسبت به آنان معین کند و حتی در صورتی که اموال غایب درآمدی نداشته باشد، پرداخت حق‌الزحمه از اصل اموال نیز مجاز خواهد بود.

تحویل اموال به تصرف قطعی ورثه

بر طبق ماده‌ ۱۰۱۹ قانون مدنی،: «حکم موت فرضی غایب در موردی صادر می‌شود که از تاریخ آخرین خبری که از حیات او رسیده است، مدتی گذشته باشد که عادتاً چنین شخصی زنده نمی‌ماند.»
در مدت زمانی که شخص اصولا زنده فرض نخواهد شد ذینفع خود یا به وسیله وکیل این اختیار را دارد که تقاضای صدور حکم موت فرضی نماید و این زمان حداقل سه سال و حداکثر ۱۰ سال از تاریخ آخرین خبر از شخص غایب می باشد. دادگاه نیز موضوع را مورد بررسی و رسیدگی قرار می دهد و بعد از رسیدگی اقدام به نشر آگهی می نماید و با این عمل اشخاصی را که احتمال دارد از غایب خبری داشته باشند دعوت می شوند تا هر گونه اطلاعاتی را که دارند در اختیار دادگاه قرار بدهند این آگهی هایی که مربوط به موضوع دادخواستی است که ذینفع یا وکیل او داده است در سه دفعه‌ متوالی و هر کدام به فاصله‌ یک ماه در یکی از جراید محل و یکی از روزنامه‌های کثیرالانتشار تهران انتشار خواهد یافت.
در این حالت دادگاه زمانی خواهد توانست حکم موت فرضی را صادر بنماید که یک سال از تاریخ نشر آخرین آگهی گذشته باشد و یا اینکه دیگرحیات غایب معلوم نباشد.
در مورد اموال غایب نیز بایستی به این نکته اشاره بنمایم که هرگاه ورثه‌ غایب خود یا از طریق وکیل خود از قبل درخواست کرده باشند که اموال غایب به تصرف موقت آنها داده شود و امور مربوط به آگهی نیز رعایت شده باشد آگهی مجددی لازم نخواهد بود و به تصرف موقت آنها داده خواهد شد.
اختیارات ورثه بعد از صدور حکم موت فرضی
پس از اینکه موضوع در دادگاه توسط وکیل مطرح شد و حکم موت فرضی غایب مفقودالاثر نیز صادر گردید اموال متعلق به غایب به تصرف قطعی ورثه داده می شود و ورثه مالک اموال فوق بوده و هرگونه دخل و تصرفی را که بخواهند انجام می دهند و ذکر این نکته لازم است که بعد از صدور حکم قطعی از ناحیه دادگاه حقوقی تضمیناتی که از امین یا ورثه گرفته شده است، مرتفع می گردد.

حکم موت فرضی چیست؟

به موجب ماده ۱۰۱۹ قانون مدنی “حکم موت فرضی غایب در موردی صادر می شود که از تاریخ آخرین خبری که از حیات او رسیده است، مدتی گذشته باشد که عادتا چنین شخصی زنده نمی ماند”.

در مواد ۱۰۲۰ لغایت ۱۰۲۲ قانون مدنی مواردی که شخص غایب مفقودالاثر زنده فرض نمی شود بیان شده است.

با توجه به این مواد در می یابیم که مدتی که شخص پس از گذشت آن عادتا زنده فرض نمی شود، حداقل سه سال و حداکثر ده سال است.

بر اساس ماده ۱۰۲۳ قانون مدنی و ماده ۱۵۵ قانون امور حسبی پس از گذشت این مدت، در صورتی که ورثه تقاضای صدور حکم موت فرضی کرده باشند، دادگاه اقدام به انتشار آگهی برای صدور حکم موت فرضی می کند و به این طریق اشخاصی که ممکن است از غایب خبری داشته باشند را دعوت می کند تا اطلاعات خود را بیان کنند.

بیشتر بدانیم :

تشریفات صدور حکم موت فرضی

صدور حکم موت فرضی نیازمند رعایت مقدمات و شرایطی است.

تشریفات صدور حکم موت فرضی را می توان اینگونه بیان کرد:

• تقدیم دادخواست صدور حکم موت فرضی به دادگاه

بر اساس مواد ۱۵۳ و ۱۵۴ قانون امور حِسبی این دادخواست باید بصورت کتبی و متضمن مشخصات غایب، تاریخ غیبت و دلایلی که به موجب آن درخواست کننده حق درخواست صدور حکم موت فرضی را دارد و ادله و اسنادی که به موجب آن، بر طبق قانون مدنی می توان درخواست حکم موت فرضی نمود.

• انتشار آگهی

این آگهی باید سه دفعه متوالی و هرکدام به فاصله یک ماه در یکی از روزنامه های محلی و یکی از روزنامه های کثیر الانتشار تهران منتشر شود.

در نهایت، دادگاه زمانی می تواند حکم موت فرضی شخص غایب مفقودالاثر را صادر کند که یک سال از تاریخ انتشار آخرین آگهی گذشته و حیات غایب معلوم نشده باشد.

بررسی و تحقیقات لازم از سوی دادگاه

در این مرحله دادگاه شرایط لازم برای صدور حکم موت فرضی از جمله انقضای مدت های مقرر شده در مواد ۱۰۲۰ و ۱۰۲۲ را مورد رسیدگی قرار داده و با توجه به تحقق این شرایط، اقدام به صدور حکم موت فرضی می کند

سوال شده است

آیا فروش اموال غیرمنقول غایب مفقودالاثر از سوی امین مجاز است؟

فروش یا رهن اموال غیرمنقول مجاز نیست مگر در موردی که برای پرداخت نفقه اشخاص واجب‌النفقه یا دیون او لازم باشد.

آیا امین برای اداره امور غایب مفقودالاثر مستحق دریافت حق‌الزحمه است؟

در مواردی که برای اداره اموال غایب، امینی تعیین می‌شود. دادگاه می‌تواند حق‌الزحمه‌ متناسبی(اجرتی که عرفاً به این نوع کار تعلق می‌گیرد.) از درآمد اموال غایب برای امین معین نماید.

سئوال

کارمندی مفقودالاثر گردیده است آیا متیوان درباره ورثه او حقوق وظیفه برقرارکرد؟

پاسخ:
طبق ماده ۸۱ قانون استخدام کشوری هرگاه مستخدم رسمی فوت شود خواه بحد بازنشستگی رسیده یا نرسیده باشد در تاریخ فوت بازنشسته محسوب و نصف حقوق بازنشستگی او به وراث قانونی وی پرداخت خواهد شد ومادام که حکم فوت فرضی مستخدم شاغل مفقودالاثرطبق ماده ۱۰۱۹ قانون مدنی از محکمه صالحه صادر نگردد پرداخت حقوق وظیفه به ورثه مجوزی ندارد۰