قرارداد شفاهی معتبر است یا نه؟ بررسی کامل از نگاه قانون مدنی ایران
قرارداد شفاهی معتبر است یا نه؟ بررسی کامل از نگاه قانون مدنی ایران
در دنیای پرسرعت امروز، بسیاری از توافقها بدون امضای هیچ برگهای و فقط با یک گفتوگو یا قولوقرار انجام میشود.
اما سوال اساسی این است: آیا قرارداد شفاهی در قانون ایران اعتبار دارد؟
آیا میتوان از کسی که به قولش عمل نکرده در دادگاه شکایت کرد، وقتی هیچ سند کتبی در میان نیست؟
پاسخ کوتاه این است که: بله، قرارداد شفاهی در بسیاری از موارد معتبر است؛ ولی اثبات آن همیشه آسان نیست.
در ادامه با تحلیل دقیق مقررات قانونی و دیدگاههای قضایی، بررسی میکنیم که چه زمانی قرارداد شفاهی اعتبار دارد و چگونه میتوان آن را در دادگاه اثبات کرد.
قرارداد چیست و قانون چه میگوید؟
طبق ماده ۱۸۳ قانون مدنی، قرارداد یا عقد عبارت است از اینکه «یک یا چند نفر در مقابل یک یا چند نفر دیگر تعهد بر امری نمایند و مورد قبول آنها قرار گیرد.»
در این تعریف، هیچ اشارهای به مکتوب بودن قرارداد نشده است؛ یعنی قانون اصل را بر رضایت طرفین گذاشته، نه بر وجود کاغذ و امضا.
بنابراین، از نگاه قانون، هر زمان که دو طرف بر موضوعی با اراده و قصد جدی توافق کنند، یک قرارداد شکل گرفته است. این توافق ممکن است کتبی، شفاهی یا حتی از طریق پیامهای الکترونیکی باشد.
قرارداد شفاهی یعنی چه؟
قرارداد شفاهی توافقی است که بین دو یا چند نفر، بدون نوشتن متن رسمی و صرفاً بر اساس گفتار یا وعده انجام میشود.
برای مثال:
- کارگر و کارفرما توافق میکنند که فردا از ساعت ۸ صبح در محل کار حاضر شود و روزانه مبلغ معینی دریافت کند.
- فروشنده و خریدار در مغازهای توافق میکنند کالایی را با قیمت مشخص معامله کنند.
- دو نفر درباره اجاره موقت یک وسیله (مثلاً خودرو یا دستگاه صنعتی) با گفتوگو به توافق میرسند.
در تمام این موارد، اگرچه نوشتهای در کار نیست، اما قصد و رضایت طرفین وجود دارد و همین موضوع باعث شکلگیری یک قرارداد معتبر میشود.
چه زمانی قرارداد شفاهی اعتبار قانونی ندارد؟
در برخی موارد، قانونگذار به صراحت گفته که قرارداد باید به شکل رسمی یا کتبی باشد؛ در غیر این صورت، فاقد اعتبار است. مهمترین نمونهها عبارتاند از:
- قراردادهای مربوط به املاک: طبق ماده ۲۲ قانون ثبت، مالکیت زمین یا ملک فقط زمانی در برابر اشخاص ثالث معتبر است که بهصورت رسمی ثبت شده باشد. بنابراین معامله شفاهی ملک، در برابر دیگران و مراجع رسمی، قابل استناد نیست.
- عقد نکاح (ازدواج): طبق ماده ۶۸ قانون ثبت احوال و سایر مقررات، نکاح باید در دفاتر رسمی ازدواج ثبت شود.
- ضمانتنامهها و اسناد بانکی: این نوع قراردادها نیاز به فرمهای رسمی دارند و صرف توافق شفاهی کافی نیست.
به عبارت دیگر، هرجا که قانون صراحتاً کتبی بودن را الزامی دانسته، قرارداد شفاهی فاقد اثر است. اما در سایر موارد، قرارداد شفاهی به خودی خود معتبر و قابل استناد خواهد بود.
اثبات قرارداد شفاهی در دادگاه چگونه ممکن است؟
بزرگترین چالش در دعاوی مربوط به قرارداد شفاهی، مسئله اثبات است.
در دادگاه، صرف ادعای یکی از طرفین کافی نیست و باید شواهد یا قرائنی وجود داشته باشد که وقوع قرارداد را نشان دهد.
برای اثبات قرارداد شفاهی میتوان از روشهای زیر استفاده کرد:
- شهادت شهود: اگر افرادی در زمان توافق حضور داشتهاند و شاهد قولوقرار طرفین بودهاند، میتوانند در دادگاه شهادت دهند.
- پیامک، چت یا مکاتبات: پیامهای رد و بدلشده در واتساپ، تلگرام، ایتا، پیامک یا ایمیل میتواند به عنوان قرینه برای وجود توافق مورد استناد قرار گیرد.
- رسیدهای پرداخت: اگر یکی از طرفین مبلغی را پرداخت کرده یا کالایی تحویل داده باشد، این عمل خود امارهای بر وجود قرارداد است.
- رفتار طرفین: گاهی رفتار عملی دو طرف مانند شروع کار، تحویل کالا یا انجام خدمات، نشاندهنده وجود یک توافق است.
طبق ماده ۱۳۲۱ قانون مدنی، «اماره، اوضاع و احوالی است که به حکم قانون یا در نظر قاضی دلیل بر امری شناخته میشود.» بنابراین، قاضی میتواند بر اساس همین شواهد، وجود یک قرارداد شفاهی را بپذیرد.
بیشتر بدانیم : اماره قضایی و اماره قانونی
قرارداد شفاهی کارگر و کارفرما
یکی از موارد رایج در دعاوی حقوقی، قراردادهای شفاهی میان کارگر و کارفرماست.
طبق ماده ۷ قانون کار، قرارداد کار ممکن است کتبی یا شفاهی باشد.
بنابراین اگر کارگری بدون قرارداد مکتوب مشغول به کار شده باشد، همچنان میتواند در مراجع قانونی (مانند هیأتهای حل اختلاف اداره کار) حقوق خود را مطالبه کند.
در این موارد، مدارکی مانند فیش حقوقی، حضور در محل کار، پیامهای ردوبدلشده و شهادت همکاران، میتواند برای اثبات رابطه کاری کافی باشد.
قرارداد شفاهی در معاملات روزمره
در بسیاری از خرید و فروشهای روزمره، ما بدون هیچ قرارداد کتبی معامله میکنیم. از خرید نان تا تعمیر خودرو، بیشتر روابط حقوقی مردم بر پایه قراردادهای شفاهی کوتاهمدت شکل گرفته است.
این نوع قراردادها نیز معتبر هستند، مگر اینکه در آنها تقلب، اکراه یا اشتباه رخ داده باشد.
با این حال، در معاملات مهمتر مثل خرید خودرو، اجاره ملک یا سرمایهگذاری، توصیه اکید وکلای گروه حقوقی حقگرا این است که حتماً قرارداد مکتوب تنظیم شود تا از بروز اختلاف و مشکلات اثبات در آینده جلوگیری گردد.
تفاوت قرارداد شفاهی و کتبی در قانون
| مورد مقایسه | قرارداد شفاهی | قرارداد کتبی |
|---|---|---|
| اعتبار قانونی | در بیشتر موارد معتبر است مگر قانون خلاف آن را مقرر کرده باشد. | همیشه معتبر و قابل استناد است. |
| اثبات در دادگاه | نیازمند شاهد، امارات یا مدارک جانبی است. | با سند مکتوب و امضا قابل اثبات است. |
| ریسک اختلاف | زیاد | کم |
| هزینه تنظیم | ندارد | بستگی به نوع قرارداد دارد. |
نمونهای از استناد به قرارداد شفاهی در دادگاه
فرض کنید فردی با صاحبکار خود توافق کرده که در ازای انجام کار ساختمانی، مبلغی معین دریافت کند. هیچ قراردادی نوشته نشده، اما پرداخت بخشی از مبلغ با رسید بانکی انجام شده و چند شاهد نیز حضور داشتهاند.
در چنین حالتی، با جمعآوری این شواهد و استفاده از امارات قضایی، وکیل میتواند در دادگاه ثابت کند که توافق شفاهی واقعاً صورت گرفته و کارفرما باید مبلغ باقیمانده را بپردازد.
در رویه قضایی ایران، احکام متعددی وجود دارد که بر اساس شهادت شهود و قرائن، قرارداد شفاهی مورد پذیرش قرار گرفته است.
نقش وکیل در دعاوی مربوط به قراردادهای شفاهی
دعاوی ناشی از قراردادهای شفاهی از دشوارترین پروندهها هستند؛ زیرا اثبات وجود توافق و مفاد آن معمولاً نیازمند جمعآوری قرائن متعدد است.
یک وکیل پایه یک دادگستری با تسلط بر قواعد اثبات، امارات قانونی و رویه قضایی، میتواند از کوچکترین نشانهها برای دفاع از حقوق موکل استفاده کند.
به عنوان مثال، وکیل ممکن است از رفتار متقابل طرفین، سابقه پرداختها، یا حتی پیامهای سادهای در تلفن همراه، بهعنوان قرینهای بر انعقاد قرارداد استفاده کند.
چگونه از بروز مشکلات قراردادهای شفاهی پیشگیری کنیم؟
گرچه قرارداد شفاهی در بسیاری از موارد معتبر است، اما بهترین راه، جلوگیری از بروز اختلاف است.
برای این منظور:
- تا حد امکان توافقات مهم را مکتوب و امضا کنید.
- در صورت اجبار به توافق شفاهی، از شاهدان مطمئن استفاده کنید.
- پیامها و مکاتبات خود را نگه دارید؛ چون در آینده میتواند بهعنوان دلیل استفاده شود.
- در قراردادهای مالی یا کاری، همیشه از رسید پرداخت استفاده کنید.
- در صورت بروز اختلاف، پیش از هر اقدام، با یک وکیل متخصص قراردادها مشورت کنید.
جمعبندی: قرارداد شفاهی معتبر است اما پرریسک
قانون مدنی ایران قرارداد شفاهی را معتبر میداند، مشروط به آنکه قصد، رضایت و توافق واقعی بین طرفین وجود داشته باشد.
اما از آنجا که اثبات چنین قراردادی در دادگاه دشوار است، همیشه بهتر است توافقات مهم بهصورت مکتوب انجام شود.
در صورتی که شما درگیر پروندهای مرتبط با قرارداد شفاهی، تعهد نانوشته، یا اختلاف مالی ناشی از قولوقرار هستید،
گروه وکلای حقگرا با تجربه در دعاوی قراردادی و حقوق مدنی آماده ارائه مشاوره تخصصی و پیگیری پرونده شماست.
☎️ ۰۹۱۹۹۰۷۵۹۶۶
📍دفاتر گروه حقگرا در شمال، شرق، غرب و مرکز تهران فعال هستند.
🔗 مشاهده مسیر دفاتر در نقشه بلد:
- شعبه شمال: پاسداران، تقاطع کلاهدوز، ساختمان پزشکان ۳۱۰، پلاک ۴۹۲ — ☎️ ۲۲۷۸۴۵۲۶
- شعبه شرق: میدان رسالت، خیابان فرجام، پلاک ۹۴۸ — ☎️ ۷۷۲۱۲۴۵۴-۵
- شعبه غرب: میدان دوم صادقیه، مجتمع تجاری صادقیه — ☎️ ۴۴۰۱۱۳۷۸-۹
- شعبه مرکز: بلوار آفریقا، خیابان والینژاد، پلاک ۴۲ — ☎️ ۸۸۶۰۹۰۶۲-۳
برچسبها: قرارداد شفاهی, اعتبار قرارداد شفاهی, اثبات قرارداد شفاهی در دادگاه, وکیل قراردادها, وکیل حقوقی تهران, وکیل دعاوی مدنی, قرارداد کار شفاهی, اماره قضایی در قراردادها