وکالت بلاعزل
اشخاص در پارهای از موارد، بهگونهای که امروز نیز رایج است، قصد ایجاد یک رابطه پایدار (وکالت) و غیرقابل فسخ حتی گاهی غیرقابل انفساخ را دارند و بدین منظور به وکالت بلاعزل روی میآورند و از آن استقبال میکنند.
به ظاهر وکالت بلاعزل وکالتی است که موکل حق عزل، و وکیل حق استعفا ندارد اما این اصطلاح در میان مردم و عرف دفاتر اسناد رسمی هنگامی به کار میرود که موکل علاوه بر نداشتن حق عزل، حق انجام مورد وکالت را نیز از دست میدهد.
واقعیت این است که باید قصد طرفین و تراضی آنها را جستجو کرد و نیز اینکه چگونه توافق کردهاند. ماده ۶۷۹ قانون مدنی مقرر میدارد که موکل میتواند هر وقت بخواهد وکیل را عزل کند مگر اینکه وکالت وکیل یا عدم عزل در ضمن عقد لازمی شرط شده باشد.
با اینکه ظاهر این ماده و عنوان وکالت بلاعزل که در میان مردم رایج است، به اسقاط و از بین رفتن حق عزل موکل انصراف دارد اما نباید به این ظاهر اعتماد کرد بلکه مفاد این ماده اختصاص به موکل ندارد و درباره استعفای وکیل نیز اجرا میشود.
انگیزههای توسل به وکالت بلاعزل و وکالت بدون استعفا
علت اصلی توسل به وکالت بلاعزل، ایجاد یک رابطه پایدار و غیرقابل فسخ از جانب موکل و وکیل است مثلاً شخصی ملکی میخرد اما به دلایلی نمیتواند سند رسمی تنظیم کند و ناگزیر وکیل بلاعزل فروشنده میشود تا پس از رفع موانع و فراهم شدن مقدمات ثبت به وکالت از فروشنده نسبت به انتقال قطعی و رسمی ملک به نام خود اقدام کند یا چنانکه دیدیم، زنی با استفاده از شرط ضمن عقد ازدواج، وکیل زوج میشود تا در صورت لزوم به وکالت از زوج، خود را مطلقه کند.
در این موارد به ظاهر آنچه که طرفین قرارداد به مورد آن توافق میکنند، چیزی جز اعطای نمایندگی غیرقابل عزل (یا غیرقابل استعفا) نیست اما انگیزههای دیگری آنان را وادار به برقراری چنین رابطهای میکند. این اغراض و اهداف، متعدد و متنوع هستند و محرکهای اشخاص مختلف نسبت به قراردادهای مختلف در هر شرایط زمانی و مکانی متفاوت است.
این انگیزهها را به ۳ دسته کلی میتوان تقسیم کرد که شامل انجام مورد وکالت (انجام تعهد یا انجام تشریفات یا انتقال مال به صورت رسمی) در آینده بدون حضور موکل و به وکالت از جانب وی؛ فرار از برخی تنگناهای موجود و ایجاد فرصت مناسب برای فراهم کردن مقدمات و رفع موانع و فرار از برخی مقررات امری و شکلی و تقلب نسبت به قانون است.
همچنین سوءاستفاده از این شیوه و نقد برخی از استادان با اینکه وکالت بلاعزل در بیشتر موارد گرههای حقوقی پارهای از اشخاص را میگشاید و استفادههای بجا و مناسب از آن، به پیروی از قانون مدنی (ماده ۶۷۹) به صورت شرط ضمن عقد خارج لازم معمول و متداول است اما در برخی موارد بعضی از فرصتطلبها سوءاستفادههایی از آن کردهاند. این گرفتاریها اغلب ناشی از عدم توجه کافی به مفاد قانون و برداشتها و تفسیرهای شخصی است اما گاهی با علم و آگاهی از آن به عنوان سرپوشی برای سایر معاملات استفاده میشود. ممکن است موکل یا وکیل پشیمان شده یا یکی از آنان پیش از انجام مورد وکالت بمیرد یا موکل بدون در نظر گرفتن وکالت و برخلاف انتظار وکیل، به انتقال یا فروش مورد وکالت اقدام کند.
سوال ۱: وکالت بلاعزل چیست؟
جواب: وکالت بلاعزل نوعی وکالت است که موکل نمیتواند آن را یکطرفه لغو کند و وکیل تا زمان تعیینشده یا انجام موضوع وکالت، اختیار انجام امور موکل را دارد.
سوال ۲: چه تفاوتی بین وکالت معمولی و وکالت بلاعزل وجود دارد؟
جواب: در وکالت معمولی، موکل میتواند هر زمان وکالتنامه را لغو کند؛ اما در وکالت بلاعزل، موکل بدون رضایت وکیل نمیتواند وکالت را فسخ کند.
سوال ۳: در چه مواردی وکالت بلاعزل کاربرد دارد؟
جواب: وکالت بلاعزل معمولاً در امور مالی، فروش یا نقل و انتقال اموال، دریافت و پرداخت بدهی، امور ملکی و بانکی استفاده میشود تا وکیل اطمینان داشته باشد قرارداد یا معامله قطعی انجام میشود.
سوال ۴: آیا وکالت بلاعزل نیاز به ثبت رسمی دارد؟
جواب: وکالت بلاعزل در مواردی که به نقل و انتقال اموال غیرمنقول یا معاملات مهم مربوط میشود، باید در دفاتر اسناد رسمی تنظیم و ثبت شود.
سوال ۵: وکالت بلاعزل تا چه مدت اعتبار دارد؟
جواب: اعتبار وکالت بلاعزل تا پایان مدت تعیینشده در وکالتنامه است یا تا انجام کامل موضوع وکالت ادامه دارد، مگر آنکه طرفین توافق دیگری داشته باشند.
سوال ۶: آیا وکالت بلاعزل محدود به امور مالی است؟
جواب: خیر، وکالت بلاعزل میتواند در امور حقوقی، اداری، قضایی یا هر موضوع قانونی دیگر هم تنظیم شود، اما معمولاً در معاملات مالی و ملکی کاربرد بیشتری دارد.
سوال ۷: شرایط قانونی تنظیم وکالت بلاعزل چیست؟
جواب: وکالتنامه باید با رضایت کامل موکل و وکیل، به صورت کتبی، با امضا و گواهی معتبر (یا ثبت در دفاتر اسناد رسمی) تنظیم شود.
سوال ۸: آیا وکیل بلاعزل میتواند وکالت را به دیگری منتقل کند؟
جواب: وکیل تنها با اجازه موکل و در چارچوب وکالتنامه میتواند اختیارات خود را به دیگری تفویض کند.
سوال ۹: آیا فسخ وکالت بلاعزل توسط موکل در صورت تهدید یا اجبار ممکن است؟
جواب: در صورت اثبات اجبار، تهدید یا اکراه، دادگاه میتواند وکالتنامه را باطل کند، حتی اگر بلاعزل باشد.
سوال ۱۰: تفاوت وکالت بلاعزل با وکالت مطلق چیست؟
جواب: وکالت مطلق به وکیل اختیار کامل و بیقید در انجام امور میدهد، ولی موکل میتواند آن را لغو کند؛ در وکالت بلاعزل، لغو از طرف موکل بدون رضایت وکیل ممکن نیست.