مرور زمان در قانون مجازات اسلامی چیست؟

مرور زمان در قانون مجازات اسلامی، مرور زمان به مدت زمانی گفته می شود که بعد از گذشت مدت زمانی که قانون تعیین کرده امکان اعلام شکایت یا تعقیب و تحقیق و رسیدگی به دعوا و یا مجازات وجود ندارد. نکته حائز اهمیت و قابل توجه این است که طبق قانون مرور زمان فقط در دسته جرایم تعزیری قرار دارد. لذا، جرایمی از قبیل قصا و حدود و دیات در دسته مرور زمان قرار نمی گیرند.

مبدا مروز زمان کیفری چیست؟

مبدا مرور زمان تاریخی است که به موجب قانون تعیین می شود و از همان تاریخ محاسبه مدت مرور زمان بر جرم یا مجازات آغاز می گردد. مبدأ مرور زمان، تاریخی است که به موجب قانون تعیین می شود و از همان تاریخ محاسبه مدت مرور زمان بر جرم یا مجازات آغاز می گردد.

در واقع مرور زمان از یک تاریخی شروع و در تاریخ دیگر به پایان می رسد و شروع اعمال مرور زمان را مبدأ به مدت زمان طی شده که پس از آن امکان تعقیب متهم و شکایت برای صدور اجرای حکم وجود نداشته باشد را مرور زمان می نامند.

مبدأ مرور زمان تعقیب، روز بعد از وقوع جرم است پس اگر جرمی در تاریخ ۱/۱/۱۳۹۰ رخ داده باشد و مشمول مرور زمان سه ساله باشد، مرور زمان از تاریخ ۲/۱/۱۳۹۰ شروع میشود و ماهها و سالها نیز بر اساس مقررات قانون آیین دادرسی مدنی، محاسبه میگردد.

پس اگر مرور زمان، شش ماه باشد، باید ۱۸۰ روز محاسبه شود. زیرا هر ماه، سی روز است و در مثال فوق، در تاریخ ۲۵/۶/۱۳۹۰ ،دعوا مشمول مرور زمان میشود.

انواع مرور زمان

مرور زمان به سه دسته تقسیم می شود: مرور زمان شکایت ، مرور زمان تعقیب ، مرور زمان اجرای حکم که به تفسیر هر کدام می پردازیم :
۱ – مرور زمان شکایت

مرور زمان شکایت گذشت مدتی است که شاکی یا وراث او در جرائم قابل گذشت حق دارند از تاریخ اطلاع از وقوع جرم، شکایت خود را در مرجع قضایی مطرح کنند. در غیر اینصورت شکایت آنان پس از مدت مذکور شنیده نمیشود.
ماده ۱۰۶ قانون مجازات اسلامی

« در جرائم تعزیر قابل گذشت، هرگاه متضرر ازجرم در مدت یک سال از تاریخ اطلاع از وقوع جرم شکایت نکند حق شکایت کیفری از او ساقط میشود، مگر اینکه تحت سلطه متهم بوده یا به دلیلی خارج از اختیار، قادربه شکایت نباشد که در این صورت، مهلت مزبور از تاریخ رفع مانع محاسبه میشود. هرگاه متضرر از جرم قبل از انقضاء مدت مذکور فوت کند و دلیلی بر صرف نظر و از طرح شکایت نباشد، هر یک از ورثه و در مهلت شش ماه از تاریخ وفات، حق شکایت دارد.

تبصره – غیر از موارد که شاکی تحت سلطه متهم بوده، در صورتی به شکایت ویا ورثه او رسیدگی میشود که جرم موضوع شکایت طبق ماده ۱۰۵ این قانون، مشمول مرور زمان نشده باشد.«

مدت شمول مرورزمان شکایت، یک سال از تاریخ اطلاع متضرر از جرم است. بنابراین تاریخ وقوع جرم ملاک این نوع مرور زمان نمی باشد بلکه تاریخ اطلاع از وقوع جرم می باشد.

مرور زمان شکایت در جرایم تعزیری دارای استثنائاتی می باشد و مرور زمان شکایت در همه جرایم تعزیری جریان ندارد؛ بلکه در جرایم تعزیری قابل گذشت جریان دارد و شامل جرایم تعزیری غیرقابل گذشت نخواهد شد.
۲ – مرور زمان تعقیب

چنانچه از تاریخ وقوع جرم تا انقضای موعد قانونی، جرم تعقیب نگردد، شاکی بعد از آن دیگر نمی تواند به تعقیب و پیگیری جرم بپردازند. به عبارتی روشن‌تر زمانی تعقیب جرایم تعزیری به واسطه مرور زمان موقوف می شود که از تاریخ وقوع جرم صورت گرفته تا منقضی شدن موعد قانونی تعقیب نشده باشد که البته موعد مقرر با توجه به قانون برای جرم صورت گرفته متفاوت است.

مطابق ماده ۱۰۵ قانون مجازات اسلامی «مرور زمان، در صورتی تعقیب جرائم موجب تعزیر را موقوف می کند که از تاریخ وقوع جرم تا انقضای مواعد زیر تعقیب نشده یا از تاریخ آخرین اقدام تعقیبی یا تحقیقی تا انقضای این مواعد به صدور حکم قطعی منتهی نگردیده باشد:

جرائم تعزیری درجه یک تا سه با انقضای پانزده سال
جرائم تعزیری درجه چهار با انقضای ده سال
جرائم تعزیری درجه پنج با انقضای هفت سال
جرائم تعزیری درجه شش با انقضای پنج سال
جرائم تعزیری درجه هفت و هشت با انقضای سه سال.

تبصره ۱- اقدام تعقیبی یا تحقیقی، اقدامی است که مقامات قضائی در اجرای یک وظیفه قانونی از قبیل احضار، جلب، بازجویی، استماع اظهارات شهود و مطلعان، تحقیقات یا معاینه محلی و نیابت قضائی انجام میدهند.

تبصره ۲- در مورد صدور قرار اناطه، مرور زمان تعقیب از تاریخ قطعیت رای مرجعی که رسیدگی کیفری منوط به صدور آن است، شروع می‌شود.

مبدأ مرور زمان تعقیب

مبداء مرور زمان تعقیب از تاریخ وقوع جرم آغاز میشود یعنی مبدأ مرور زمان تعقیب درقانون جدید همان روز است که جرم اتفاق افتاده است.
۳ – مرور زمان اجرای حکم

مرور زمان اجرای حکم یعنی اگر از تاریخ آخرین اقدام تعقیبی تا انقضاء مواعد مورد نظر به صدور حکم قطعی منتهی نشده باشد، تعقیب موقوف خواهد شد.

مرور زمان صدور حکم در قانون مجازات جدید از تاریخ آخرین اقدام تعقیبی یا تحقیقی محاسبه میشود. بنابراین مبدأ مرور زمان صدور حکم، تاریخ آخرین اقدام تعقیبی یا تحقیقی می باشد.

مطابق ماده ۱۰۷ قانون مجازات اسلامی «مرور زمان، اجرای احکام قطعی تعزیری را موقوف می کند و مدت آن از تاریخ قطعیت حکم به قرار زیر است :

جرایم تعزیری درجه یک تا سه با انقضای بیست سال.
جرایم تعزیری درجه چهار با انقضای پانزده سال.
جرایم تعزیری درجه پنج با انقضای ده سال.
جرایم تعزیری درجه شش با انقضای هفت سال.
جرایم تعزیری درجه هفت و هشت با انقضای پنج سال».

چه جرایمی مشمول مرور زمان نمی شوند؟

علاوه بر جرایم گفته شده جرایمی هم هستند که شامل قانون مرور زمان نمی شوند. که عبارت است از:

جرایم علیه امنیت داخلی و خارجی کشور
جرایم اقتصادی شامل کلاهبرداری و جرایم موضوع تبصره ماده (۳۶) این قانون مجازات اسلامی با رعایت مبلغ مقرر در آن ماده (بالاتر از ۱۰۰ میلیون تومان ).
جرایم موضوع قانون مجازات اسلامی مبارزه با مواد مخدر.
جرائم حدود الهی و قصاص و دیات شامل مرور زمان نخواهد بود.

مرور زمان در حدود، قصاص و دیه

جرایم تعزیری که مستوجب حدود و دیه و قصاص هستند مشمول مرور زمان نشده و گذشت مدت زمان موجب از بین رفتن حق فرد نمی گردد.

لذا، مرور زمان فقط در تعزیرات پذیرفته شده، در این راستا حاکم این اختیار را دارد که تعزیرات را اجرا کند یا خیر، از این رو حاکم برای پذیرفتن مرور زمان مختار است که هر تصمیمی را لحاظ نماید.
مرور زمان در جرایم قابل گذشت

هر وقت که فرد ضرر دیده از مدت زمان وقوع جرم به مدت یکسال شکایتی را مطرح نکند حق شکایت از وی زایل شده و دیگر حقی در راستای شکایت از مجرم ندارد.

همچنین هر زمان که فرد ضرر دیده قبل از انقضای مدت مذکور، فوت کند و دلیلی بر عدم شکایت از شخص نداشته باشد، هرکدام از ورثه در مهلت شش ماه از تاریخ وفات، حق شکایت دارند.
مرور زمان اجرای مجازات در جرایم غیرقابل گذشت

جرایم تعزیری درجه یک تا سه با انقضای بیست سال از قطعیت حکم
جرایم تعزیری درجه چهار با انقضای پانزده سال از قطعیت حکم
جرایم تعزیری درجه پنج با انقضای ده سال از قطعیت حکم
جرایم تعزیری درجه شش با انقضای هفت سال از قطعیت حکم
جرایم تعزیری درجه هفت و هشت با انقضای پنج سال از قطعیت حکم

بیشتر دانیم :   درخواست ملاقات با زندانی   

استثنائات مبدأ مرور زمان اجرای حکم

چنان‎چه اجرای تمام یا بقیه مجازات موکول به گذشت مدت زمانی از صدور حکم قطعی یا اجرای قسمت اولیه مجازات باشد، مبدأ مرور زمان، انقضای آن مدت است. هم‎چنین اگر اجرای تمام مجازات یا بقیه آن موکول به رفع مانع باشد، مانند رهایی از اسارت آدم ربایی، مبدأ آن از تاریخ رفع مانع شروع می‌شود.
در تعلیق اجرای مجازات یا اعطای آزادی مشروط، مبدأ مرور زمان، تاریخ لغو قرار یا حکم است. به‎طور مثال چنان‎چه شخصی به علت ارتکاب جرم سرقت به سه سال حبس محکوم گردد و پس از صدور حکم قطعی نسبت به اخذ رضایت شاکی اقدام و دادگاه مجازات حبس وی را به ۱ سال و ۶ ماه تخفیف بدهد، مبدأ مرور زمان آن، تاریخ لغو حکم می‎باشد.

بیشتر بدانیم :  بهترین وکیل جرایم امنیتی   

مرور زمان و حق مدعی خصوصی

در این خصوص مستنداً به ماده ۱۱۳ قانون مجازات اسلامی سال ۹۲، موقوف شدن تعقیب، صدور حکم یا اجرای مجازات، مانع از استیفای حقوق مدعی خصوصی نیست و متضرر از جرم می‌تواند دعوای خصوصی را در مرجع صالح اقامه کند. بالفرض چنان‎چه مجازات شخصی که مرتکب خیانت در امانت شده، از جهت جنبه عمومی مشمول عفو قرار گیرد، حق استرداد مال موضوع خیانت در امانت هم‎چنان برای صاحب مال محفوظ است.

مرور زمان در مسائل مدنی

به‎طور کلی باید اذعان داشت نظم عمومی ایجاب می‎کند که هرگاه صاحب حقی در طول یک مدت معین به اختیار، از حق خود بگذرد و اقدام به مطالبه آن ننماید، نتواند پس از آن مدت، دستگاه قضایی را به رسیدگی نسبت به حق و اجبار دیگری به استرداد آن، وادار نماید. زیرا رسیدگی به دعاویی که منشاء آن‎ها مربوط به زمان‎های بسیار گذشته است، سبب تراکم بیش از حد دعاوی و ایجاد اختلال در نظم قضایی می‎شود. لیکن در حال حاضر نظام دادرسی مدنی، در خصوص مرور زمان سکوت کرده و مقررات قانون قدیم هم که در این زمینه بوده اند منسوخ گردیده‎اند. لهذا مرور زمان در دعاوی حقوقی در حال حاضر بر اساس قانون آیین دادرسی مدنی نمی‎تواند منجر به عدم استماع دعوا شود.

البته در قانون آیین دادرسی مدنی هر فردی مهلت و فرصت دارد که حق خود را مطالبه نماید و اگر از این مهلت و فرصت مقرر بگذرد مطالبه حق از وی سلب می‎گردد. از جمله مهلت‎هایی برای تجدید‎نظر، رفع نقص و …. را می‎توان به نوعی با کمی تسامح، مرور زمان تلقی کرد.
در نهایت اینکه، در قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری مصوب ۱۳۹۲ نیز مهلت شکایت به آرای محاکم اداری از جمله کمیسیون‌های شهرداری و هیات تخلفات اداری، سه ماه از تاریخ ابلاغ رأی موضوع اعتراض دانسته شده است.

آیا اعمال مرور زمان نسبت به همه شرکا و معاونان جرم می باشد؟

قطع مرور زمان، مطلق است و نسبت به همه شرکا و معاونان جرم اعم از آنکه تعقیب شده یا نشده باشند، اعمال می‌شود، هر چند تعقیب فقط درباره یکی از آنها شروع شده باشد.

همچنین شروع به اجرای حکم در مورد برخی از شرکا یا معاونان جرم، قاطع مرور زمان نسبت به دیگر محکومان است. متوقف شدن تعقیب، صدور حکم یا اجرای مجازات، مانع از پرداخت و ادای حقوق مدعی خصوصی نیست و متضرر از جرم می‌تواند دعوای خصوصی را در مرجع صالح اقامه کند.

به این معنا که مرور زمان موجب از بین رفتن حق مدعی خصوصی نمی‌شود. به عنوان مثال اگر ۳۰ سال پیش سرقتی اتفاق افتاده باشد، مدعی خصوص می‌تواند با مراجعه به دادگاه، ضرر و زیان مالی خود را جبران کند؛ اما اعمال مجازات و جنبه عمومی جرم مشمول مرور زمان می‌شود.
آیا گذشت زمان می‌تواند نشانه توبه متهم باشد؟

گاهی گذشت زمان می‌تواند اماره توبه باشد و البته در حدود نیز این موضوع وجود دارد که توبه قبل از اثبات، حد را ساقط می‌کند.

مجازات داغ ننگی است که بر پیشانی مجرم زده می‌شود و مجرمی که پس از سال‌ها مرتکب نشدن جرم، مجازات شود، ممکن است به دلیل این داغ ننگ، خود به طور مجدد به ارتکاب جرم اقدام کند؛ به همین دلیل باید گفت که فلسفه مرور زمان بر فلسفه مجازات‌ها غالب است و موضوع مجازات را منتفی می‌کند.

اعتراض‌ها‍‍‍ ی مرور زمانی

در ماده ۳۸۸ آیین دادرسی کیفری آمده است که «متهم و شاکی یا مدعی خصوصی یا وکلاء آنان باید تمام ایرادها و اعتراضهای خود از قبیل مرور زمان، عدم صلاحیت، رد دادرس یا قابل تعقیب نبودن عمل انتسابی، نقص تحقیقات و لزوم رسیدگی به ادله دیگر یا ادله جدید و کافی نبودن ادله را ظرف مهلت مقرر به دفتر دادگاه تسلیم کنند. پس از اتمام مدت مذکور، هیچ ایرادی از طرف اشخاص مزبور پذیرفته نمیشود، مگر آن که جهت ایراد پس از مهلت، کشف و یا حادث شود. در هر حال، طرح پرونده در جلسه مقدماتی دادگاه، پیش از اتمام مهلت ممنوع است.»

جدول مرور زمان کیفری

۱۰ سؤال پرتکرار درباره تفاوت مرور زمان شکایت، تعقیب و مجازات

۱. مرور زمان شکایت یعنی چه؟

مرور زمان شکایت به مدت زمانی گفته می‌شود که شاکی باید در آن مدت برای طرح شکایت اقدام کند.
اگر این مهلت بگذرد، دیگر شاکی حق طرح شکایت ندارد، مگر در جرایم مهم که مرور زمان ندارند.
برای بررسی اینکه جرم شما مشمول مرور زمان هست یا خیر، حتماً مشاوره با وکیل کیفری ضروری است.

۲. مرور زمان تعقیب یعنی چه؟

مرور زمان تعقیب یعنی پس از گذشت مدت مشخص از وقوع جرم، دیگر امکان پیگیری پرونده توسط دادسرا و دادگاه وجود ندارد.
یعنی حتی اگر شاکی شکایت کند، دستگاه قضایی حق تعقیب کیفری ندارد.

۳. مرور زمان مجازات چیست؟

مرور زمان مجازات مربوط به زمانی است که حکم صادر شده ولی هنوز اجرا نشده است.
اگر مدت قانونی بگذرد، اجرای مجازات منتفی می‌شود و محکوم از اجرای آن معاف می‌گردد.

۴. تفاوت مرور زمان شکایت با تعقیب چیست؟

مرور زمان شکایت مهلت اقدام شاکی است؛ اما مرور زمان تعقیب مهلتی است که دستگاه قضایی می‌تواند جرم را پیگیری کند.
حتی اگر شاکی در مهلت اقدام کند اما مرور زمان تعقیب گذشته باشد، پرونده مختومه می‌شود.

۵. آیا همه جرایم مشمول مرور زمان می‌شوند؟

خیر. جرایم مهم مثل قتل عمد، تجاوز، سرقت مسلحانه، جعل اسکناس، امنیتی‌ها و… مرور زمان ندارند.
برای تشخیص دقیق همیشه بهتر است با وکیل متخصص گروه حق‌گرا مشورت کنید، چون طبقه‌بندی جرایم بسیار تخصصی است.

۶. اگر مرور زمان شکایت تمام شود، آیا امکان شکایت مدنی وجود دارد؟

بله. در بسیاری از جرایم، مرور زمان کیفری مانع از مطالبه حقوق مالی نمی‌شود.
یعنی اگر نتوانید شکایت کیفری کنید، ممکن است همچنان بتوانید دعوای حقوقی مطرح کنید.

۷. مرور زمان از چه زمانی شروع می‌شود؟

معمولاً از تاریخ وقوع جرم، اما در برخی جرایم مثل کلاهبرداری یا سوءاستفاده مالی، از زمان «کشف جرم» محاسبه می‌شود.
این موضوع کاملاً تخصصی است و گاهی پرونده با همین اشتباه رد می‌شود؛ بهتر است قبل از اقدام با وکیل مشورت شود.

۸. آیا با گذشت شاکی مرور زمان از بین می‌رود؟

نه. گذشت شاکی تأثیری بر مرور زمان ندارد. مرور زمان یک قاعده قانونی است و اگر زمان بگذرد، شکایت قابل رسیدگی نیست.

۹. آیا مرور زمان مجازات شامل همه مجازات‌ها می‌شود؟

خیر. مجازات‌های سنگین مثل حدود، قصاص و بسیاری از جرایم امنیتی مرور زمان ندارند.
اما حبس تعزیری و جرایم سبک معمولاً مشمول مرور زمان هستند.

۱۰. اگر شاکی دیر بفهمد که جرم رخ داده، مرور زمان چگونه محاسبه می‌شود؟

در برخی موارد، مرور زمان از تاریخ «آگاهی شاکی» شروع می‌شود نه تاریخ وقوع جرم.
اثبات این موضوع مهم است و برای جلوگیری از تضییع حقوق باید مدارک کافی و استدلال حقوقی ارائه شود.
وکلا در گروه حق‌گرا می‌توانند متن شکایت شما را طوری تنظیم کنند که این موضوع به درستی مورد استناد قرار گیرد.

«مرور زمان شکایت، تعقیب و مجازات چه تفاوتی با هم دارند؟ در این مطلب ۱۰ سؤال پرتکرار درباره انواع مرور زمان، مهلت شکایت، عدم امکان تعقیب کیفری و سقوط مجازات را با پاسخ‌های کامل و کاربردی بررسی کرده‌ایم.»

مرور زمان شکایت, مرور زمان تعقیب, مرور زمان مجازات, سقوط مجازات, مهلت شکایت کیفری, حقوق کیفری, وکیل کیفری, گروه وکلای حق گرا