کدوم دسته از احکام هستند که قبل از اینکه قطعی بشن میتونیم اجراشون کنیم؟!

در حقوق ایران اصل بر این است که احکام فقط بعد از قطعیت قابل اجرا هستند؛
اما قانون چند استثنا گذاشته که در آن‌ها قبل از قطعی شدن حکم هم می‌توان اجرا کرد. این احکام به طور خلاصه در سه دسته قرار می‌گیرند:

۱️⃣ احکام «قابل اجرای موقت» (اجرای موقت حکم)
طبق مواد ۳۰۵ و ۳۱۰ قانون آیین دادرسی مدنی، دادگاه می‌تواند دستور اجرای موقت حکم را بدهد، حتی اگر رأی هنوز قطعی نشده باشد.
شرایط:

• خواسته از نوع مالی باشد
• اجرای فوری برای جلوگیری از ضرر مهم یا غیرقابل جبران لازم باشد
• تأمین مناسب از محکوم‌له گرفته شود

مثال‌ها:

• حکم پرداخت وجه
• تحویل مال
• تخلیه ملک (در شرایط خاص)

🔹 اجرای موقت حتماً باید در خود رأی یا با تصمیم جداگانه دادگاه تصریح شود.

۲️⃣ احکام و قرارهای «دستور موقت»
این‌ها حتی حکم هم نیستند اما بلافاصله اجرا می‌شوند.
مبنا:
مواد ۳۱۰ تا ۳۲۵ قانون آیین دادرسی مدنی
ویژگی‌ها:

• بدون رسیدگی ماهوی
• برای جلوگیری از تضییع حق
• فوراً اجرا می‌شوند
• حتی قابل اجرا قبل از صدور رأی اصلی

مثال‌ها:

• منع نقل و انتقال ملک
• جلوگیری از تخریب
• توقیف موقت اموال
• منع انجام یک عمل

۳️⃣ برخی احکام خاص که قانوناً فوراً اجرا می‌شوند
در بعضی دعاوی، قانون صراحتاً اجرای فوری را اجازه داده:
نمونه‌های مهم:

• حکم نفقه (جاری و معوقه)
• دستور تخلیه اماکن استیجاری طبق قانون روابط موجر و مستأجر ۱۳۷۶
• حکم حضانت و ملاقات طفل (به دلیل مصلحت طفل)
• برخی احکام خانواده با تشخیص دادگاه

جمع‌بندی کوتاه:

نوع تصمیم
اجرا قبل از قطعیت

حکم عادی
❌

حکم با اجرای موقت
✅

دستور موقت
✅

نفقه و حضانت✅
از یک منظر دیگه می توان اینطور عنوان کرد که :
احکامی که قبل از قطعیت قابل اجرا هستند (با ذکر مستند و توضیح)

۱️⃣ اعسار از پرداخت محکوم‌به (از حیث حبس)
✔ کاملاً درست
🔹 اگر محکومٌ‌علیه به علت عدم پرداخت محکوم‌به مالی بازداشت شده باشد و دادخواست اعسار تقدیم کند:

• صرف صدور رأی اعسار بدوی (حتی غیرقطعی)
• باعث آزادی فوری از حبس می‌شود
• حتی اگر رأی اعسار قابل تجدیدنظرخواهی باشد

📌 علت:
حبس در اینجا جنبه تأمینی دارد نه کیفری، و با احراز اولیه ناتوانی مالی، ادامه حبس توجیه قانونی ندارد.

۲️⃣ حکم ورشکستگی تاجر
✔ کاملاً صحیح
🔹 حکم ورشکستگی بلافاصله پس از صدور اجرا می‌شود حتی اگر:

• قابل تجدیدنظر
• یا حتی قابل فرجام باشد

📌 علت حقوقی:
برای جلوگیری از:

• انتقال صوری اموال
• تبانی با طلبکاران خاص
• اخلال در حقوق غرما

📚 مستند:
مواد ۴۱۲ و بعد قانون تجارت

بنابراین فاصله صدور تا قطعیت، عملاً بی‌اثر است و آثار ورشکستگی فوراً برقرار می‌شود.

۳️⃣ دعاوی ثلاث تصرف
✔ درست و بسیار مهم
سه دعوا:

1. تصرف عدوانی
2. ممانعت از حق
3. مزاحمت

🔹 رأی صادره در این دعاوی:

• فوراً اجرا می‌شود
• اجرای آن منوط به قطعیت نیست

📌 علت:
این دعاوی برای حفظ نظم عمومی و وضع موجود طراحی شده‌اند نه احراز مالکیت.
📚 مستند:
مواد ۱۷۵ و ۱۷۶ قانون آیین دادرسی مدنی

۴️⃣ رأی داور
✔ درست با یک توضیح تکمیلی مهم
🔹 رأی داور:

• قابل اعتراض (ابطال) هست
• اما صرف اعتراض، مانع اجرای رأی داوری نیست

📌 نتیجه عملی:
اگر رأی داوری به نفع شما صادر شد:

• معطل اعتراض طرف مقابل نمانید
• فوراً درخواست صدور اجراییه بدهید

📚 مستند:
مواد ۴۸۹ و ۴۹۰ قانون آیین دادرسی مدنی

۵️⃣ حکم دادگاه به «ابطال رأی داور»
✔ کاملاً صحیح و نکته‌دار
🔹 اگر دادگاه حکم به ابطال رأی داور بدهد:

• این حکم اگرچه قابل تجدیدنظر است
• اما اجرای رأی داور را فوراً متوقف می‌کند

📌 چرا؟
چون ادامه اجرای رأی داوری که دادگاه آن را باطل دانسته،
برخلاف نظم دادرسی است—even پیش از قطعیت.

🔚 جمع‌بندی نهایی (نسخه امتحانی و کاربردی)

مورد
اجرا قبل از قطعیت

اعسار (از حیث رفع حبس)
✅

حکم ورشکستگی
✅

دعاوی ثلاث تصرف
✅

رأی داور
✅

حکم ابطال رأی داور
✅ (اثر توقف اجرا)