سند مکتوم در اعاده دادرسی چیست؟ بررسی دقیق مفهوم، شرایط و آثار آن در دعاوی حقوقی

سند مکتوم در اعاده دادرسی چیست؟ بررسی دقیق مفهوم، شرایط و آثار آن در دعاوی حقوقی

مقدمه

در نظام دادرسی ایران، یکی از راه‌های فوق‌العاده اعتراض به احکام قطعی، اعاده دادرسی است. این روش، زمانی به‌کار می‌رود که حکم صادره بر مبنای اشتباه یا اطلاعات ناقص صادر شده باشد.
یکی از مهم‌ترین دلایل پذیرش اعاده دادرسی، کشف سند مکتوم است؛ سندی که در زمان دادرسی وجود داشته اما به هر دلیل از دید قاضی و حتی یکی از طرفین دعوا پنهان مانده است.

در ادامه به بررسی دقیق مفهوم «سند مکتوم»، شرایط استفاده از آن در اعاده دادرسی، و نکات کلیدی برای اثبات اصالت آن خواهیم پرداخت.

مفهوم سند مکتوم

سند مکتوم به سندی گفته می‌شود که:

• در زمان رسیدگی به پرونده موجود بوده،

• اما یکی از طرفین دعوا از وجود آن بی‌اطلاع بوده یا امکان ارائه‌اش را نداشته،

• و پس از صدور حکم، به دست فرد ذی‌نفع رسیده است.

به زبان ساده، سند مکتوم یعنی مدرکی واقعی، موجود و مؤثر در سرنوشت دعوا که به‌صورت ناخواسته یا تعمدی در روند رسیدگی مخفی مانده است.

برای مثال، اگر شخصی محکوم به پرداخت وجه سفته شود ولی بعداً اصل رسید پرداخت وجه را پیدا کند، آن رسید می‌تواند به عنوان سند مکتوم مبنای درخواست اعاده دادرسی قرار گیرد.

تفاوت سند مکتوم با سند جدید

یکی از اشتباهات رایج بین متقاضیان اعاده دادرسی، اشتباه گرفتن «سند مکتوم» با «سند جدید» است.
سند جدید، مدرکی است که بعد از صدور حکم ایجاد شده، اما سند مکتوم از ابتدا وجود داشته و فقط ارائه نشده است.

بنابراین دادگاه تنها در صورتی اعاده دادرسی را می‌پذیرد که ثابت شود:

• سند از ابتدا وجود داشته؛

• در جریان رسیدگی قابل ارائه بوده ولی عمداً یا سهواً پنهان شده؛

• و اگر در زمان خود ارائه می‌شد، احتمالاً نتیجه دعوا تغییر می‌کرد.

شرایط پذیرش سند مکتوم در اعاده دادرسی

برای اینکه سند مکتوم بتواند منجر به تجویز اعاده دادرسی شود، باید سه شرط اصلی وجود داشته باشد:

1. تأثیر در رأی صادره:
   سند باید در سرنوشت حکم صادره تأثیر مستقیم داشته باشد. مثلاً اگر رأی بر مبنای شهادت صادر شده و سند مکتوم بتواند خلاف آن را ثابت کند، قابل استناد است.

2. موجود بودن در زمان دادرسی اولیه:
   سند باید در زمان رسیدگی موجود بوده باشد. اگر بعداً تنظیم شده باشد، دیگر مکتوم نیست.

3. پنهان ماندن بدون تقصیر متقاضی:
   اگر ثابت شود متقاضی عمداً سند را ارائه نداده، دادگاه اعاده دادرسی را نمی‌پذیرد.

مهلت درخواست اعاده دادرسی به استناد سند مکتوم

مطابق ماده ۴۲۷ قانون آیین دادرسی مدنی، مهلت اعاده دادرسی برای اشخاص داخل کشور ۲۰ روز از تاریخ اطلاع از وجود سند مکتوم است.
برای افراد مقیم خارج از کشور، این مهلت دو ماه تعیین شده است.

نکته مهم این است که شروع مهلت، از زمان کشف سند مکتوم محاسبه می‌شود، نه از تاریخ صدور حکم.

نحوه اثبات مکتوم بودن سند

برای اینکه دادگاه سند را واقعاً «مکتوم» بداند، باید دلایل قابل قبولی ارائه شود؛ مانند:

• ارائه گواهی یا شهادت دال بر اینکه سند در اختیار شخص ثالث بوده؛

• اثبات اینکه سند نزد اداره یا مؤسسه‌ای نگهداری می‌شده و شخص به آن دسترسی نداشته؛

• یا اینکه سند در اختیار طرف مقابل بوده و عمداً ارائه نکرده است.

دادگاه معمولاً در این مرحله با دقت بسیار بررسی می‌کند که آیا واقعاً سند از دسترس متقاضی خارج بوده یا نه.

آثار پذیرش اعاده دادرسی بر مبنای سند مکتوم

در صورتی که دادگاه سند مکتوم را بپذیرد:

1. رأی قطعی نقض و پرونده مجدداً مورد رسیدگی قرار می‌گیرد.

2. در صورت اثبات حقانیت متقاضی، حکم جدید صادر می‌شود.

3. اگر معلوم شود طرف مقابل عمداً سند را پنهان کرده، امکان تعقیب کیفری به اتهام کتمان دلیل یا جعل نیز وجود دارد.

بیشتر بدانیم :  مجازات جعل سند – انواع دعوای جعل سند و استفاده از سند مجعول

نمونه موردی: پنهان شدن قرارداد اصلی

فرض کنید شخص «الف» از «ب» بابت پرداخت وجه یک فقره چک شکایت می‌کند. دادگاه بر اساس تصویر چک و نبود سند پرداخت، حکم به محکومیت «الف» صادر می‌کند.
پس از مدتی، «ب» رسید امضاشده پرداخت را در بایگانی اداره خود پیدا می‌کند.
در این حالت، رسید پرداخت می‌تواند سند مکتوم محسوب شود و زمینه اعاده دادرسی را فراهم کند.

بیشتر بدانیم : مفهوم سند مکتوم در اعاده دادرسی و نمونه هایی از نتایج ارائه سند مکتوم در دادگاه

اشتباهات رایج در ارائه سند مکتوم

• ارائه پرینت پیامک یا واتساپ به عنوان سند مکتوم، در اکثر موارد پذیرفته نمی‌شود مگر اصالت آن محرز گردد.

• سندی که در پرونده اصلی ضمیمه شده اما قاضی به آن توجه نکرده، مکتوم محسوب نمی‌شود.

• تأخیر عمدی در ارائه سند به قصد استفاده بعدی، سوءنیت محسوب شده و مانع پذیرش اعاده دادرسی است.

بیشتر بدانیم :  ۱۰ اشتباه رایج در ارائه سند مکتوم در اعاده دادرسی که موجب رد درخواست می‌شود

ارتباط با سایر نهادهای اعتراضی

گاهی کاربران در مشاوره‌های حقوقی ما این سؤال را مطرح می‌کنند که آیا با کشف سند مکتوم باید فرجام‌خواهی یا اعاده دادرسی مطرح کرد؟
در پاسخ باید گفت:

• اگر هنوز مهلت فرجام‌خواهی باقی است، می‌توان در مرحله فرجام نیز به وجود سند اشاره کرد؛

• اما اگر حکم قطعی شده باشد، تنها اعاده دادرسی راه‌حل قانونی است.

برای آشنایی بیشتر، پیشنهاد می‌شود مقاله‌ی ما با عنوان
👉 مهلت فرجام‌خواهی چه زمانی است؟