حقوق غیر قابل اسقاط چیست؟ تفاوت آن با حقوق قابل اسقاط در قانون مدنی
حقوق غیر قابل اسقاط چیست؟ تفاوت آن با حقوق قابل اسقاط در قانون مدنی
یکی از مفاهیم بنیادین در حقوق مدنی ایران، تقسیم حقوق افراد به دو دسته «قابل اسقاط» و «غیر قابل اسقاط» است. این تفکیک، تأثیر مستقیمی بر اعتبار قراردادها، رضایت طرفین و حتی دعاوی خانوادگی مانند طلاق توافقی دارد.
در ادامه، مفهوم دقیق این دو نوع حق، مبنای قانونی آنها و نمونههای پرکاربردشان را بررسی میکنیم.
تعریف «حق» در مفهوم حقوقی
در علم حقوق، «حق» به توانایی قانونی گفته میشود که شخص برای انجام یا خودداری از انجام کاری نسبت به دیگری دارد. برای مثال:
حق مالکیت نسبت به مال
حق حضانت نسبت به فرزند
حق طلاق یا مهریه در روابط خانوادگی
اما نکته مهم آن است که همه حقوق، قابل چشمپوشی یا اسقاط نیستند.
حقوق قابل اسقاط چیست؟
حقوق قابل اسقاط، آن دسته از حقوقی هستند که دارنده حق میتواند از آن صرفنظر کند یا آن را به دیگری واگذار نماید.
مثالهای روشن از حقوق قابل اسقاط عبارتاند از:
حق شفعه (در معاملات بین شرکا)
حق فسخ قرارداد
حق طلاق از سوی زن در صورت داشتن وکالت
حق مطالبه مهریه
حق مطالبه نفقه گذشته
در همه این موارد، فرد میتواند با رضایت کامل از حق خود بگذرد و این اسقاط از نظر قانون معتبر است.
حقوق غیر قابل اسقاط چیست؟
در مقابل، برخی حقوق وجود دارند که به هیچ عنوان قابل اسقاط نیستند؛ یعنی حتی اگر شخص بخواهد از آن صرفنظر کند، از نظر قانون بیاعتبار است.
این حقوق معمولاً جنبهی عمومی یا اخلاقی دارند و برای حمایت از نظم اجتماعی یا حمایت از اشخاص ضعیفتر وضع شدهاند.
نمونههای بارز حقوق غیر قابل اسقاط عبارتاند از:
حق حیات
حق حضانت فرزند (تا زمانی که مصلحت کودک اقتضا کند)
حق تابعیت
حق مراجعه به دادگاه (حق دادخواهی)
حق برخورداری از عدالت قضایی
مبنای قانونی حقوق غیر قابل اسقاط
در قانون مدنی ایران، بهصورت مستقیم واژه «غیر قابل اسقاط» ذکر نشده، اما از مفاد برخی مواد میتوان آن را استنباط کرد.
برای مثال:
ماده ۹۵۹ قانون مدنی مقرر میدارد:
«هیچکس نمیتواند بهطور کلی حق تمتع یا حق اجرای تمام یا قسمتی از حقوق مدنی را از خود سلب کند.»
این ماده بهصراحت بیان میکند که حق دادخواهی، حق حیات و سایر حقوق اساسی، غیر قابل اسقاطاند.
تفاوت حقوق قابل اسقاط و غیر قابل اسقاط
| ویژگیها | حقوق قابل اسقاط | حقوق غیر قابل اسقاط |
|---|---|---|
| امکان صرفنظر | دارد | ندارد |
| منبع حق | توافق یا قانون | قانون و نظم عمومی |
| تأثیر اسقاط | معتبر و نافذ | باطل و بیاثر |
| نمونهها | مهریه، حق فسخ، حق شفعه | حضانت، حیات، تابعیت، دادخواهی |
مثال کاربردی از دید وکیل خانواده
در پروندههای طلاق توافقی، گاهی یکی از زوجین اعلام میکند از «حق حضانت» یا «حق نفقه فرزند» صرفنظر کرده است.
اما باید دانست که حق حضانت فرزند از جمله حقوق غیر قابل اسقاط است؛ یعنی حتی با رضایت کتبی والدین، اگر مصلحت کودک اقتضا کند، دادگاه میتواند تصمیم متفاوتی بگیرد.
بنابراین، وکلای خانواده گروه حقگرا همیشه توصیه میکنند در تنظیم توافقنامه طلاق، از عباراتی استفاده شود که با نظم عمومی و قانون مغایر نباشد.
اهمیت آگاهی از حقوق غیر قابل اسقاط در قراردادها
نادیده گرفتن این حقوق در قراردادها، باعث بطلان یا بیاعتباری بخشی از توافق میشود.
برای مثال:
اگر در قراردادی شرط شود که طرفین هیچگاه حق مراجعه به دادگاه نداشته باشند، این شرط باطل است، زیرا حق دادخواهی غیر قابل اسقاط است.
نقش وکیل در تشخیص این حقوق
وکیل متخصص در قراردادها و دعاوی خانواده، میتواند با بررسی مفاد توافقها مشخص کند که آیا حقی قابل اسقاط است یا خیر.
در پروندههایی که یکی از طرفین از حقی گذشت کرده، بررسی صحت یا بطلان اسقاط توسط وکیل ضروری است تا از تضییع حقوق جلوگیری شود.
بیشتر بدانیم : وکیل پیگیری انحصار وراثت
پرسشهای متداول (FAQ)
۱. آیا مهریه جزو حقوق غیر قابل اسقاط است؟
خیر. مهریه از حقوق مالی زن است و قابل اسقاط میباشد، مگر آنکه با فریب یا اجبار از آن صرفنظر شده باشد.
۲. آیا حضانت فرزند قابل اسقاط است؟
خیر. حضانت از حقوق غیر قابل اسقاط است، زیرا به مصلحت کودک مربوط میشود نه والدین.
۳. آیا حق دادخواهی را میتوان از خود سلب کرد؟
خیر، طبق ماده ۹۵۹ قانون مدنی، حق مراجعه به دادگاه از حقوق غیر قابل اسقاط است.
بیشتر بدانیم : مطالبه و رجوع مهریه بخشیده شده
نتیجهگیری
شناخت تفاوت میان حقوق قابل اسقاط و غیر قابل اسقاط برای تنظیم قراردادهای معتبر و دعاوی حقوقی اهمیت فراوانی دارد.
اسقاط حقوقی که قانون آن را غیرقابل میداند، از اساس باطل است و هیچ اثر قانونی ندارد.
در چنین مواردی، مشورت با وکیل پایه یک دادگستری متخصص در حقوق مدنی و خانواده میتواند از بروز مشکلات بعدی جلوگیری کند.
📞 تماس با گروه وکلای حقگرا برای مشاوره تخصصی:
۰۹۱۹۹۰۷۵۹۶۶
🔗 مشاهده مسیر دفاتر در نقشه بلد:
- شعبه شمال: پاسداران، تقاطع کلاهدوز، ساختمان پزشکان ۳۱۰، پلاک ۴۹۲ — ☎️ ۲۲۷۸۴۵۲۶
- شعبه شرق: میدان رسالت، خیابان فرجام، پلاک ۹۴۸ — ☎️ ۷۷۲۱۲۴۵۴-۵
- شعبه غرب: میدان دوم صادقیه، مجتمع تجاری صادقیه — ☎️ ۴۴۰۱۱۳۷۸-۹
- شعبه مرکز: بلوار آفریقا، خیابان والینژاد، پلاک ۴۲ — ☎️ ۸۸۶۰۹۰۶۲-
توضیحات متا (Meta Description):
در این مقاله از گروه وکلای حقگرا، مفهوم حقوق غیر قابل اسقاط و تفاوت آن با حقوق قابل اسقاط در قانون مدنی را بررسی کردهایم. با مثالهای کاربردی و تحلیل وکیل پایهیک دادگستری، به درک روشنتری از این موضوع مهم برسید.
🔖 برچسبها:
حقوق غیر قابل اسقاط, حقوق قابل اسقاط, حقوق قابل اسقاط و غیر قابل اسقاط, قانون مدنی ایران, ماده ۹۵۹ قانون مدنی, حق حضانت, حق دادخواهی, وکیل خانواده تهران, گروه وکلای حقگرا, حقوق غیر قابل سلب, وکیل دعاوی مدنی, اسقاط حق, بطلان شرط در قرارداد, نظم عمومی در قراردادها, طلاق توافقی و حضانت

