بررسی حقوقی تصرف و منافع غیرمجاز بر اساس ماده ۳۰۳ قانون مدنی
بررسی حقوقی تصرف و منافع غیرمجاز بر اساس ماده ۳۰۳ قانون مدنی
✳️ مقدمه:
گاهی تصور میکنیم اگر کسی فقط چند روز در ملک ما توقف کند و بعد خارج شود، مسئلهای پیش نمیآید. اما قانون مدنی ایران بهصراحت میگوید: اگر شخصی از مال دیگری استفاده یا درآمدی کسب کند، حتی بدون سوءنیت، ضامن منافع آن است.
برای روشن شدن موضوع، بیایید ماجرای واقعی «آقای امیری» را مرور کنیم…
🏡 ماجرای آقای امیری و زمین موروثی در شهریار
آقای امیری زمینی موروثی در محدوده شهریار دارد. چون بین ورثه اختلاف بود، سالها زمین به حال خود رها شده بود.
اما چند روز پیش، وقتی برای سرکشی رفت، با صحنه عجیبی روبهرو شد:
در گوشه زمین چند کانکس نصب شده بود و داخل آن وسایل و تجهیزات قرار داشت!
روی بدنه کانکسها لوگوی یک شرکت خصوصی دیده میشد.
آقای امیری به شرکت مراجعه کرد و مدیر شرکت گفت:
«ای وای! اشتباه شده، کارگرها بهجای زمین دیگر، کانکسها را در زمین شما گذاشتند. الان دستور میدهم جمعش کنند!»
اما در بررسیهای بعدی مشخص شد که همان شرکت ماهها از محل اجاره این کانکسها درآمد داشته و به کارگاههای اطراف اجاره داده بوده است!
حالا سؤال آقای امیری این بود:
آیا میتواند بابت این منافع از شرکت مطالبه کند؟
و اینکه اگر شرکت ادعا کند “نمیدانستیم زمین برای اوست”، آیا این دفاع پذیرفته میشود؟
⚖️ پاسخ حقوقی بر اساس قانون مدنی
پاسخ روشن است و در ماده ۳۰۳ قانون مدنی آمده است:
«کسی که مالی را من غیر حق دریافت کرده باشد، ضامن عین و منافع آن است، اعم از اینکه به عدم استحقاق خود عالم باشد یا جاهل.»
به زبان ساده یعنی:
اگر کسی مالی (یا منافع آن) را بدون مجوز قانونی از دیگری بگیرد،
حتی اگر نیت بدی نداشته و واقعاً فکر میکرده اشتباهی است،
باز هم باید هم اصل مال را برگرداند و هم منافعش را جبران کند.
🧭 تحلیل کاربردی در پرونده آقای امیری
در ماجرای فوق:
شرکت مذکور بدون اجازه از زمین آقای امیری استفاده کرده؛
کانکسها را آنجا مستقر کرده و از محل اجاره آنها درآمد کسب کرده است؛
پس طبق ماده ۳۰۳، شرکت ضامن منافع ملک دیگری است.
بنابراین آقای امیری میتواند از شرکت مطالبه کند:
اجرتالمثل ایام تصرف (یعنی اجارهبهای منافع ملکش در مدتی که استفاده شده)،
درآمدهایی که شرکت از محل ملک او کسب کرده است،
و در صورت ورود خسارت فیزیکی، هزینههای بازسازی یا اعاده وضع سابق را نیز.
📜 نکته مهم در دفاع شرکت
ادعای شرکت مبنی بر اینکه “نمیدانستیم زمین برای دیگری است” در اینجا مانع مسئولیت نمیشود، زیرا:
طبق متن صریح ماده ۳۰۳، جهل به مالکیت دیگری، رافع ضمان نیست.
فقط در صورتی که تصرف بهصورت اضطراری یا با مجوز قانونی (مثلاً قرارداد اجاره با مالک قبلی) باشد، میتواند مانع مسئولیت گردد.
🧩 تفاوت بین “تصرف عدوانی” و “ضمان منافع”
اگر تصرف با سوءنیت و آگاهی از مالکیت دیگری باشد، موضوع به سمت تصرف عدوانی (جرم) میرود.
اما اگر تصرف بدون قصد تجاوز ولی بدون حق قانونی باشد، از نظر مدنی باز هم ضمانآور است؛ یعنی باید منافع را بپردازد ولی الزاماً جرم محسوب نمیشود.
⚙️ راهکار قانونی برای آقای امیری
برای حفظ حقوق خود، آقای امیری میتواند از دو مسیر اقدام کند:
دادخواست حقوقی به خواستهی «مطالبه اجرتالمثل ایام تصرف»
با استناد به ماده ۳۰۳ قانون مدنی و نظریه کارشناسی رسمی دادگستری.شکایت کیفری در صورت احراز سوءنیت (تصرف عدوانی – ماده ۶۹۰ قانون مجازات اسلامی).
🧠 جمعبندی
هرگونه استفاده از مال دیگری، حتی بهصورت غیرعمدی، موجب مسئولیت مدنی است.
ناآگاهی یا اشتباه، از بینبرنده حق مالک نیست.
مالک میتواند هم اصل مال و هم منافع ایام تصرف را مطالبه کند.
ماده ۳۰۳ قانون مدنی، پشتوانهی حقوقی قدرتمند برای افرادی مانند آقای امیری است تا بتوانند از حقوق خود دفاع کنند.
📞 مشاوره تخصصی با وکلای حقگرا
اگر شما هم با چنین مواردی روبهرو شدهاید — مثلاً شخص یا شرکتی بدون اجازه در زمین شما فعالیت کرده یا درآمدی کسب کرده —
پیشنهاد میکنیم با وکلای متخصص گروه حقوقی حقگرا تماس بگیرید تا مسیر قانونی احقاق حق را بهصورت دقیق بررسی کنند.
📱 شماره تماس مشاوره حقوقی: 09199075966
🌐 دفاتر وکلای حقگرا در تهران:
- شعبه شمال: پاسداران، تقاطع کلاهدوز، ساختمان پزشکان ۳۱۰، پلاک ۴۹۲ — ☎️ ۲۲۷۸۴۵۲۶
- شعبه شرق: میدان رسالت، خیابان فرجام، پلاک ۹۴۸ — ☎️ ۷۷۲۱۲۴۵۴-۵
- شعبه غرب: میدان دوم صادقیه، مجتمع تجاری صادقیه — ☎️ ۴۴۰۱۱۳۷۸-۹
- شعبه مرکز: بلوار آفریقا، خیابان والینژاد، پلاک ۴۲ — ☎️ ۸۸۶۰۹۰۶۲-۳