قصور پرستار
مقدمه
پرستاران مهربان ترین قشر جامعه هستند و در این روزهای کرونایی از جان خود می گذرند تا بتوانند زندگی را به بیماران ببخشند. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمایند: کسی که برای برآوردن نیاز بیماری تلاش کند. خواه نیاز او برآورده شود یا نه. همانند روزی که از مادر متولد شده است. از گناهان پاک می گردد. با این همه در برخی مواقع اتفاقاتی می افتد که در این قشر نیز قصور پرستار مشاهده می شود.
مقام معظم رهبری، درباره اهمیت پرستاری می فرماید: «برای حفظ سلامت در جامعه، اهمیت پرستاری در طراز اول قرار دارد. یعنی اگر بهترین پزشکان و جراحان، کار خودشان را با بیمار به بهترین وجه انجام دهند. اما از آن بیمار پرستاری نشود. به طور غالب، کار آن پزشک یا جراحِ عالی قدر، بی فایده خواهد بود. » ایشان در جایی دیگر، نقش پرستار را معادل کار پزشکی ماهر می داند. و می فرماید: «نقش پرستاری و بیمارداری در حفظ سلامت و بازگشت سلامت بیمار، نقش درجه اول است. معادل است با نقش یک پزشک ماهر. بسیاری از این نکته غفلت دارند. لذا آن وزن و ارزشی که باید برای پرستار در نظر گرفته شود، از ذهن آنها مغفول می ماند. و به آن توجه نمی کنند.» قانون نیز در مورد این حرفه ی خطیر، باید ها و نباید های مهمی را قائل شده است. که در ادامه به آن می پردازیم.
منشور حقوق بیمار بستری در بیمارستان
این منشور شامل دستوراتی است. که کلیه ی افراد شـاغل در بیمارسـتان و خـصوصاً کادر درمان، باید آن را محترم شمرده. و به آن جامعه ی عمل بپوشانند.
۱- بیمار حق دارد. در اسرع وقت درمان و مراقبت مطلوب موثر و همراه با احترام کامل را بدون توجه به عوامل نژادی، فرهنگی و مذهبی از گروه درمان انتظار داشته باشد.
۲- بیمار حق دارد. محل بستری، پزشک، پرستار و سایر اعضای گروه معالج خود را در صورت تمایل بشناسد.
۳- بیمار حق دارد. در خصوص مراحل تشخیص، درمان و سیر پیشرفت بیماری خود اطلاعات ضروری را شخصاً و یا در صورت تمایل از طریق یکی از بستگان از پزشک معالج درخواست نماید. بطوری که در فوریت های پزشکی این امر نباید منجر به تأخیر در ادامه درمان و یا تهدید جانی بیماری گردد.
۴- بیمار حق دارد. قبل از معاینات و یا اجرای درمان، اطلاعات ضروری در خصوص عوارض احتمالی و یا کاربرد سایر روش ها را در حد درک خود از پزشک معالج دریافت و در انتخاب نهایی درمان مشارکت نماید.
۵- بیمار حق دارد. در صورت تمایل شخصی و عدم تهدید سلامتی آحاد جامعه طبق موازین قانونی رضایت شخصی خود از خاتمه درمان را اعلام و یا به دیگر مراکز درمانی مراجعه نماید.
۶- بیمار حق دارد. جهت حفظ حریم شخصی خود از محرمانه ماندن محتوای پرونده پزشکی، نتایج معاینات و مشاوره های بالینی جز در مواردی که براساس وظایف قانونی از گروه معالج اعلام صورت می گیرد، اطمینان حاصل نماید.
۷- بیمار حق دارد. از رازداری پزشک و دیگر اعضای تیم معالج خود مطمئن باشد و کسب اطلاعات افرادی که مستقیماً بر روند درمان شرکت ندارند، موکول به کسب اجازه بیمار خواهد بود.
۸- بیمار حق دارد. از دسترسی به پزشک معالج و دیگر اعضای اصلی گروه معالج در طول مدت بستری انتقال و پس از ترخیص اطمینان حاصل نماید.
۹- بیمار حق دارد. با کسب اطلاع کامل از نوع فعالیت های آموزشی و پژوهشی بیمارستان ه بر روی سلامت و درمان او موثرند، تمایل و رضایت شخصی خود به مشارکت درمانی را اعلام و یا در مراحل پژوهش از ادامه همکاری خودداری نماید.
۱۰- بیمار حق دارد. در صورت ضرورت اعزام و ادامه درمان از سایر مراکز درمانی قبلاً از مهارت گروه معالج، میزان تعرفه ها و پوشش بیمه ای خدمات در مرکز درمانی مطلع گردد.
حقوق پرستاران
در مقابل نیز برای این که پرستار، مراقبت پرستاری ایمن، به بیمار ارائه دهد، بایـد حقـوق زیـر را رعایت نمایند:
۱ -انجام وظیفه مطابق با محدوده ای که به طور قانونی بـه وی اجـازه داده شـ ده است.
۲ -محیط ایمن کاری که با مراقبت کافی از بیمار سازگار بوده و مجهز به نیازهـای فیزیکی، پرسنلی و تجهیزاتی مناسب است.
۳ -آشناسازی مناسب و آموزش در داخل مجموعه ای مبتنـی بـر هـدف در مـورد شیوهها و رویههای درمانی مربوط به حیطهی کاری.
۴ -مذاکره با کار فرما در موار دی مانند آموزش مداوم حرفه ای که به طور مستقیم به مسؤولیت حرفهایاش مربوط میشود. ۵ -در مورد افراد حرفه ای و صلاحیتدار، مشارکت کامل در تعیین خط مـشی هـا ، برنامهریزیها و تصمیمگیریهایی که به مراقبت و درمان بیماران مربوط میشود.
۶ -حمایت و حفاظت بیماران و پرسنلی که مسؤولیت آنها به پرستار سپرده شده است.
۷ -اعتراض به شکلی که:
* کارفرما به موقع و به طور کتبی از آن آگاه شده باشد.
* مداخلهای در ایمنی بیمار نداشـته باشـد و سـبب ازهـم گـ سیختگی درمـان و پرستاری بیمار نگردد.
۸ -رد انجام وظایفی که خار ج از محدودهی عملکرد پرستار است و یـا مـوار دی که فر د در مور د آن ها به اندازه ی کافی آموزش ندیده اسـت و یـا وظـایفی کـه فـر د مهارت و یا دانش کافی برای انجام آن را ندارد.
۹ -حق عدم مشارکت در اقدامات غیراخلاقی و ناشایسته.
۱۰ -حق داشتن راهنماهای مکتو ب، خطمشیهـا و اقـدامات مربـوط بـه ا دارهی محیط کاری وی.
۱۱ -رد به کارگیری و اجرای تجویزها یا مشارکت در فعالیت هایی که مطـابق بـا دانش حرفهای و قضاوت وی میباشد ولی مورد علاقهی بیمار نیست.
۱۲ -د ر جریان گذاشتن پرستار نسبت به تشخیص بیمارانی که مس ؤولیت آنها به پرستار سپرده میشود. پرستار بایستی از تشخیص بیمارانش آگاه شود.
۱۳ -داشتن محیط کاری عاری از خطرات، ارعاب و دخالت.
۱۴ -حمایت پزشکی یـا سیـستم ارجـاعی بـرای از عهـده برآ مـدن مـس ؤولانه در موقعیت های اورژانس.
آیین نامه اخلاق پرستاری
علاوه بر قوانین فوق الذکر آیین نامه های اخلاق پرستاری هم وجود دارد که آنها نیز لازم الرعایه هستند. آیین نامه ی اخلاق پرستاری دسـتور العملی اسـت کـه پرسـتاران در زمینـه ی ارائـه ی خدمات مراقبتی به بیماران ، نحوهی برخورد با همراه بیمـار و ارتقـا ی سـطح علمـی پرستاری به آن استناد می کنند.
اقسام قصور پرستاری
بر اساس موازین حقوقی، قصور پرستاری اقسامی دارد که به آن اشاره می کنیم:
۱ – بی احتیاطی
بی احتیاطی یعنی عدم نگهداری نفس از وقوع گناه و به معنی عام شامل بـی مبـالاتی است. منظور از بی احتیاطی آن است که شخص بدون توجه به نتایج عملی که عرفـاً قابل پیش بینی است، اقدام به عملی نماید که منتهی به قتل یا صدمات بدنی غیر و یا ضرر بر او یا دیگران شود.
۲ -بی مبالاتی
در تعریف بی مبالاتی چنین آمده است : “هرگاه فاعل عمـل ، پـیش بینـی کنـد کـه عمل وی موجب ورود ضرر به غیر می گردد ولی لاقیـدی و سـهل انگـاری او را بـه طرف ارتکاب جرم سوق دهد ، مرتکب بی مبالاتی شده است ؛ مانند تزریق پنی سیلین توسط پرستار بدون تست و اطمینان از عدم حساسیت و مرگ فرد بـه علـت شـوک آنافیلاکسی”.
بی مبالاتی برای پرسنل بهداشتی به عبارت بهتر ، نارسایی در وقت و توجه لازم به عمل آمده، میباشد.
۳ -مشارکت در بی مبالاتی
در مواقعی که دستورالعمل های لازم توسط پرسنل بهدا شـتی درمـانی بـه بیمـار داده میشود و خود بیمار بی مبالاتی می کند، علت تمام یـا قـسمتی از آسـیب هـای وارده متوجـه خـود او مـیباشـد و در ایـن صـورت پرسـنل بهداشـتی درمـانی بایـستی دستورالعمل های داده شده به بیماران و آنچه را که اتفاق افتاده است ، ثبـت نماینـد تا در صورت لزوم بتوان مقصر اصلی را تشخیص داد و در صورت عدم ثبت ، امکان دفاع یا اثبات بی گناهی پرسنل وجود ندارد.
۴ -عدم مهارت
در اصطلاح حقوق ، “عدم مهارت ” عبارت است از عدم آشنایی متعـارف بـه اصـول وقایع علمی و فنی کار معین . به عبارتی عدم مهارت یعنی فقـدان اطلاعـات علمـی ، فنی و تواناییهای لازم برای تقبل و انجام بعضی از کارها.
۵ -عدم رعایت نظامات دولتی
به موجب تبصره ی ۳ ماده ی ۲۹۵ قانون مجازات اسلامی ، هرگاه بر اثر عـدم رعایـت مقـررات مربوط به امری ، قتل و یا ضرب و جرح واقع شود بـه نحـوی کـه اگـر آن مقـررات رعایت می شد حادثه ای اتفاق نمی افتاد، قتل و یا ضرب و یـا جـرح در حکـم عمـد خواهد بود . این بند ، در رابطه با قوانین و مقررات و آیین نامه ی سازمان نظام پزشکی و وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکی می باشـد و گـروه پزشـکی ملـزم بـه اجرای آنها هستند.
شایعترین موارد شکایت از پرستاران که در سالهای گذشته به وزارت بهداشت و سازمان نظام پرستاری رسیده است، چیست؟
در بررسیهای بیمارستانها، وزارت بهداشت و سازمان نظام پزشکی یا سازمان نظام پرستاری ۱۱ شکایت رایج مشخص شدند که به ترتیب عبارتاند از:
سقوط بیمار از تخت
تزریق اشتباه دارو در ورید بیمار
قصور و سهلانگاری در انجام وظیفه
تجویز یا تزریق دارو بدون مجوز پزشک
تزریق دارو در شریان یا در محلی که سبب آسیب اعصاب محیطی شود
گذاشتن کاتر داخل ورید به مدت طولانی
تهدید یا ضرب و جرح بیمار به خصوص بیماران کودک
همکاری در سقط جنین غیرمجاز
پایان دادن به زندگی بیمار از روی ترحم یا در حقیقت همکاری در قتلهایی که به عنوان مرگ سفید (اوتانازی) از آنها نام برده میشود
دستکاری پرونده بیمار یا افشای اسرار آنها
و خودداری از کمک به مددجویان اورژانسی.
اگر تخلفی علیه پرستاران صورت بگیرد مرجع رسیدگی به این تخلف کجاست؟ طریقه اثبات آن چگونه است؟
پرستاران نیز به عنوان شهروندان جامعه ممکن است تخلفی علیهشان صورت بگیرد، مثل توهین یا هتک حرمت. در این موارد، قانون و قانونگذار مانند یک شهروند عادی از او حمایت میکنند. البته چون پرستاران جزء کارکنان دولت محسوب میشوند، اگر در حین انجام شغل و به سبب انجام وظیفه مورد توهین قرار بگیرند، طبق ماده ۶۰۹ قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات مصوب ۱۳۷۵ مجازات توهینکننده تشدید میشود.
همچنین ممکن است پزشکی در مواجهه با پرستاران دچار تخلفی شود که موارد این اتفاق را نیز سازمان نظام پزشکی مشخص کرده که یکی از موارد آن عدم رعایت نظامات پزشکی یا عرف پزشکی است که مسلما پرستار به عنوان یک شاکی میتوان در سازمان نظام پزشکی متقاضی حقوق خود باشد.
زمانی که پرستار از انجام وظایف محوله کوتاهی کند، مرتکب قصور میشود. کمی در این باره توضیح دهید و بگویید معیار تشخیص این موضوع چیست؟
چند قانون متناسب با نوع قصور پرستار وجود دارد. برای بررسی چنین موضوعاتی، ابتدا باید عمدی یا سهوی بودن این کوتاهی مشخص شود. در این مورد، پرستاری که مرتکب این قصور شده است با دیگر مجرمان فرقی ندارد. چنانچه بیمار به این دلیل (قصور پرستار) فوت کند یا دچار نقص عضو یا هر زیان دیگری شود، پرستار در برابر قانون و قانونگذار باید مانند یک مجرم پاسخگو باشد. اما زمانی که پرستار هیچ سوءنیتی نداشته و به دلیل خستگی ناشی از کار زیاد مرتکب اشتباه و قصوری شود، قانونگذار این موارد را در نظر میگیرد. در قانون مجازات اسلامی مباحث دیات را داریم که اگر پرستار بر اثر قصور، سبب خسارت جانی بیمار شود، چگونه باید به آن رسیدگی شود. در صورت اثبات عمدی نبودن این قصور، بر اساس قانون برای وی دیه تعیین میشود که ماده ۴۹۵ قانون مجازات اسلامی جدید به آن اشاره میکند. این ماده در ارتباط با قصور و تخلفات پزشکی است که به نقص عضو منتهی میشود و تبصرههای ۲ و ۶ آن به بحث مسئولیتهای پرستاران اشاره میکنند. تشخیص این موضوع در دادگاهی کاملا تخصصی انجام میشود و بر عهده کارشناسان متخصص و مجربی است که در این حوزه باید اظهار نظر کنند. به استناد قانون نظام پزشکی، یکی از وظایف اعضای هیات بدوی و تجدید نظر انتظامی سازمان نظام پزشکی این است که در محاکم قضایی و دادگاهها در خصوص این موارد نظر کارشناسی و مشورتی بدهند. این هیات به استناد ماده ۳۵ قانون سازمان نظام پزشکی متشکل از ۱۳ عضو است.
ضمانتهای اجرایی ناشی از اعمال و رفتار اشتباه پرستاران چیست؟
این ضمانتهای اجرایی در ۲ بخش قابل بررسی هستند که قسمت اول آن ضمانتهای ناشی از اعمال و رفتارهایی که ناشی از قصور پرستاران است و صرفا ممکن است واجد مسئولیت مدنی باشد؛ یعنی خساراتی که به بیمار وارد شده و فرضا بیمار مجبور است به علت قصور پرستار، چند روزی بیشتر در بیمارستان بماند و طبیعتا متقبل هزینههایی اضافی شده است. در این مورد، بیمار میتواند علیه پرستار دادخواستی تهیه کند و اگر قانون حکم کند، پرستار مکلف به جبران خسارات مدنی وارده به بیمار است. این موارد در بحث قوانین عام هستند. در بخش دوم، با ضمانتهای اجرایی انتظامی مواجه میشویم. این ضمانتها همان واکنشهایی هستند که در قبال تخلف، یعنی رعایت نکردن مقررات صنفی، ایجاد میشوند و فقط به صنف پرستاران مربوط است و افراد معمولی جزء آن قرار نمیگیرند. در این مورد، باید به قانونی که در ارتباط با پزشکان به تصویب رسیده است اشاره کرد؛ یعنی قانون سازمان نظام پزشکی مصوب ۱۳۸۳/۱/۱۹در این قانون به طور صریح به تخلفات پرستاران اشاره شده و ضمانت اجرای آن تخلفات نیز پیشبینی شده است. برای مثال، افشای اسرار بیمار و استفاده نکردن از ابزار و تجهیزات مناسب در مواد ۴ و ۵ این قانون مطرح شدهاند. شدت این مجازاتها از تذکر شفاهی و کتبی شروع میشود و تا اخراج از محل کار را دربرمیگیرد.
تخلف و جرایم پرستاران در صلاحیت کدام محاکم است؟
اگر مقصود صرفا جرایمی باشد که پرستاران مرتکب میشوند (یعنی یک پرستار آنچه را در قانون مجازات اسلامی به عنوان عمل ممنوعه محسوب میشود، انجام دهد) اصولا در محاکم عمومی جزایی به آن رسیدگی میشود، اما تحقیق و بررسی آن به عهده دادسرای عمومی و انقلاب محلی است که جرم در آن واقع شده است. البته رئیس قوه قضاییه برای سهولت در دادرسی و تخصصی شدن آن، یک دادسرای ویژه برای تخلفات پزشکی در تهران تشکیل داده است، اما در شهرستانها مانند جرایم معمولی به آنها رسیدگی میشد، البته متناسب با نوع جرم.
همچنین با توجه به شکایتی که از پرستار میشود یا گزارشی که علیه پرستار داده میشود و حتی شکایتی که وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکی ممکن است از پرستار مطرح کنند، تخلفات پرستاران در هیاتهای بدوی انتظامی پزشکی با بررسی کامل و به اسناد قانون مصوب ۱۳۸۳ بررسی میشوند. رأیی که این هیاتها صادر میکنند، از زمان ابلاغ تا ۲۰ روز قابل اعتراض است. این اعتراض در هیاتهای تجدید نظر انتظامی قابل بررسی است.
بیشتر بدانیم : بیشترین شکایت از کدام پزشکان است
سخن آخر
به موجب ماده ی ۲۴ قانون ایجاد نظام پرستاری جمهوری اسـلامی ایـران ، موارد تخلف و مجازاتهای کادر پرستاری و وابسته مطابق با قانون تشکیل سـازمان نظام پزشکی جمهوری اسلامی ایران مصوب سال ۱۳۷۴ ،توسط هیئت های بـدوی و عالی انتظامی سازمان نظام پزشکی می باشد و به موجب ماده ی ۲۳ قانون ایجاد نظـام پرستاری، در مرکز و شهرستانهـای دارای نظـام پرسـتاری ، هیئـت هـای کارشناسـی تشکیل می شود و در مواردی که هیئت هـای بـدوی و عـالی انتظـامی رسـیدگی بـه تخلفات گروه پزشکی به پرونده ی تخلفاتی اعضای سازمان نظام پرستاری رسـیدگی می نماید، به آن هیئت مشاوره می دهد و نظر کارشناسی خود را اعلام می کند.