قرار تحقیق و معاینه محل یعنی چی؟ بررسی کامل با مثال و توضیحات کاربردی
قرار تحقیق و معاینه محل یعنی چی؟ بررسی کامل با مثال و توضیحات کاربردی
در جریان رسیدگی به دعاوی حقوقی و کیفری، یکی از ابزارهایی که قاضی برای روشن شدن حقیقت در اختیار دارد، صدور «قرار تحقیق محلی» و «قرار معاینه محل» است.
اما بسیاری از مردم نمیدانند این دو قرار دقیقاً چه تفاوتی دارند، چه زمانی صادر میشوند و چطور میتوان از آنها به نفع پرونده استفاده کرد.
در این مقاله از گروه وکلای حقگرا، بهطور جامع و کاربردی به بررسی مفهوم و مراحل اجرای این دو قرار میپردازیم.
🔹 مفهوم «قرار تحقیق و معاینه محل» در قانون آیین دادرسی
بر اساس مواد ۲۴۸ تا ۲۵۶ قانون آیین دادرسی مدنی، هرگاه قاضی برای کشف حقیقت و اثبات ادعا نیاز به بررسی عینی صحنه، ملک، یا وضعیت خاصی داشته باشد، میتواند دستور تحقیق و معاینه محل را صادر کند.
این تصمیم قاضی بهصورت یک «قرار» صادر میشود، یعنی اقدامی است مقدماتی برای روشن شدن موضوع دعوا و نه یک رأی نهایی.
بهبیان ساده، قاضی از نزدیک میخواهد بداند واقعیت در بیرون از دادگاه چگونه است.
🔹 تفاوت «تحقیق محلی» با «معاینه محل»
بسیاری از افراد این دو اصطلاح را یکی میدانند، در حالی که تفاوت ظریفی میان آنها وجود دارد:
| نوع قرار | تعریف | هدف |
|---|---|---|
| تحقیق محلی | قاضی یا نماینده او با اهالی یا مطلعین محلی صحبت میکند تا از واقعیتهای محل باخبر شود. | جمعآوری اظهارات افراد مطلع از وضعیت واقعی |
| معاینه محل | قاضی یا کارشناس از محل بازدید میکند تا با مشاهده مستقیم، وضعیت فیزیکی را ببیند و در صورت لزوم گزارش کند. | مشاهده عینی وضعیت مکان، ملک یا موضوع اختلاف |
مثلاً در دعوای تصرف عدوانی، معاینه محل برای بررسی مرز ملک انجام میشود، ولی تحقیق محلی برای پرسوجو از همسایگان درباره اینکه چه کسی در ملک سکونت داشته است.
🔹 چه زمانی قاضی قرار تحقیق و معاینه محل صادر میکند؟
صدور این قرار معمولاً در مواردی است که مدارک و اسناد موجود کافی نیستند و قاضی نیاز دارد وضعیت واقعی را ببیند. برخی از موارد رایج عبارتاند از:
اختلاف در حدود و مرز ملک
دعاوی تصرف عدوانی یا خلع ید
تعیین میزان خسارت ناشی از ساختوساز یا تخریب
بررسی صحت اظهارات طرفین درباره وضعیت ملک یا شیء مورد دعوا
بررسی نحوه استفاده از ملک مشاع
بهعنوان مثال، اگر یکی از طرفین ادعا کند که دیواری در ملک او تخریب شده، قاضی برای روشن شدن موضوع، قرار معاینه محل صادر میکند تا از نزدیک مشاهده کند.
🔹 مراحل صدور و اجرای قرار تحقیق و معاینه محل
روند انجام این قرار معمولاً شامل مراحل زیر است:
۱. درخواست از سوی طرفین یا تصمیم قاضی
یکی از طرفین دعوا (معمولاً خواهان) میتواند در دادخواست یا لایحه خود از دادگاه بخواهد که برای روشن شدن حقیقت، معاینه محل انجام شود.
اما حتی اگر چنین درخواستی ارائه نشود، قاضی میتواند رأساً تصمیم به انجام آن بگیرد.
۲. صدور قرار توسط قاضی
قاضی در جلسه رسیدگی یا در اوقات خارج از آن، قرار تحقیق یا معاینه محل را بهصورت کتبی صادر میکند. در این قرار، هدف از انجام، محل مورد بازدید، و زمان تقریبی مشخص میشود.
۳. تعیین وقت اجرای قرار
دادگاه زمان اجرای قرار را تعیین و به طرفین ابلاغ میکند تا اگر مایلاند در زمان اجرای قرار حضور داشته باشند.
۴. اعزام قاضی یا نماینده دادگاه
در اجرای این قرار، معمولاً قاضی شخصاً یا از طریق نماینده دادگاه (مثل مدیر دفتر یا کارشناس) به محل مراجعه میکند. گاهی نیز با جلب همکاری پلیس یا کارشناس رسمی دادگستری انجام میشود.
۵. حضور طرفین و شهود
در محل، طرفین یا نمایندگان قانونی آنها (از جمله وکلای دادگستری) میتوانند حضور یابند و توضیحات خود را ارائه دهند.
۶. تنظیم صورتجلسه
پس از پایان بازدید یا تحقیق، گزارش کامل مشاهدات و اظهارات در صورتجلسهای درج و به پرونده ضمیمه میشود. این صورتجلسه یکی از ادله مهم برای تصمیم نهایی قاضی خواهد بود.
🔹 نقش کارشناس در اجرای قرار معاینه محل
در بسیاری از پروندهها، قاضی همزمان با صدور قرار معاینه محل، قرار کارشناسی نیز صادر میکند.
بهطور مثال، در دعوای تخریب ملک، قاضی ممکن است از کارشناس رسمی دادگستری بخواهد:
میزان خسارت را تخمین بزند،
حدود و ثغور ملک را مشخص کند،
یا وضعیت ساختوساز را بررسی نماید.
در این حالت، گزارش کارشناس و صورتجلسه معاینه محل مکمل یکدیگر هستند و نقش تعیینکنندهای در رأی نهایی دارند.
🔹 اگر یکی از طرفین در زمان اجرای قرار حاضر نشود چه میشود؟
عدم حضور یکی از طرفین مانع اجرای قرار نیست.
قاضی یا نماینده دادگاه با حضور طرف حاضر و افراد مطلع، اقدام به اجرای قرار میکند و نتیجه را در صورتجلسه قید مینماید.
اما اگر طرف غایب بعداً مدعی شود که حضور او میتوانست اطلاعات جدیدی ارائه دهد، معمولاً تأثیری در اعتبار گزارش ندارد؛ مگر اینکه بتواند ثابت کند عدم حضور او باعث اشتباه در تشخیص واقعیت شده است.
🔹 هزینه اجرای قرار تحقیق و معاینه محل
بر اساس مقررات، هزینه اجرای این قرار (از جمله هزینه رفتوآمد، کارشناسی، یا استعلامات میدانی) بر عهده درخواستکننده است.
البته در صورت احراز حقانیت او در پایان رسیدگی، دادگاه میتواند این هزینه را از محکومعلیه مطالبه کند.
🔹 اهمیت حضور وکیل در زمان اجرای قرار
یکی از اشتباهات رایج افراد این است که تصور میکنند معاینه محل فقط یک بازدید ساده است.
در حالی که توضیحات و استدلالهای وکیل در محل میتواند نقش مهمی در جهتدهی ذهن قاضی داشته باشد.
وکیل باتجربه میداند در زمان اجرای قرار:
چه نکاتی را به قاضی یا کارشناس یادآوری کند،
چگونه اظهارات شهود محلی را هدایت نماید،
و چطور از گزارش نهایی برای اثبات ادعا در دادگاه استفاده کند.
بنابراین، حضور وکیل متخصص در دعاوی ملکی و تصرفی، بهویژه از گروه وکلای حقگرا، میتواند به نتیجه پرونده کمک چشمگیری کند.
🔹 نمونهای از کاربرد قرار تحقیق و معاینه محل در دعوای واقعی
فرض کنید شخصی ادعا میکند که همسایهاش بدون اجازه در زمین او دیوارکشی کرده است.
از طرف دیگر، همسایه میگوید دیوار در محدوده ملک خودش قرار دارد.
در این حالت، قاضی برای تشخیص واقعیت دستور میدهد:
قرار معاینه محل صادر شود تا حدود زمین مشخص گردد.
تحقیق محلی انجام گیرد تا از اهالی و مطلعین (مثلاً همسایههای قدیمی) پرسیده شود که مرز بین دو ملک از گذشته کجا بوده است.
پس از انجام هر دو قرار، قاضی با جمعبندی مشاهدات میتواند رأی درستتری صادر کند.
🔹 آیا طرفین میتوانند به نتیجه تحقیق یا معاینه محل اعتراض کنند؟
بله.
هر یک از طرفین میتوانند در جلسه بعدی دادگاه نسبت به محتوای صورتجلسه یا گزارش کارشناسی اعتراض کنند.
در صورت لزوم، دادگاه میتواند دستور اجرای مجدد معاینه محل یا انجام کارشناسی تکمیلی را صادر کند.
🔹 تفاوت قرار تحقیق و معاینه محل در پروندههای کیفری
در پروندههای کیفری نیز ممکن است مقام قضایی (بازپرس یا دادیار) برای روشن شدن نحوه وقوع جرم، دستور تحقیق و معاینه محل را صادر کند.
بهعنوان مثال در جرایمی مانند:
سرقت از منزل،
تصادف منجر به جرح،
یا تخریب عمدی اموال،
بازپرس با مراجعه به صحنه جرم، از نزدیک وضعیت را مشاهده و گزارش میکند.
در این موارد، حضور کارشناسان فنی (پلیس آگاهی یا کارشناس تصادفات) نیز الزامی است.
بیشتر بدانیم : وکیل تصادف در تهران
🔹 جمعبندی
قرار تحقیق و معاینه محل از ابزارهای مؤثر برای کشف حقیقت در دادرسیها است.
این دو قرار کمک میکنند تا قاضی صرفاً بر اساس نوشتهها تصمیم نگیرد، بلکه واقعیت بیرونی را نیز ببیند و بشنود.
بااینحال، استفاده درست از این ابزارها نیازمند آشنایی با مقررات آیین دادرسی و حضور وکیل آگاه است.
اگر در پروندهای ملکی، کیفری یا خانوادگی، قاضی برای روشن شدن حقیقت قرار تحقیق یا معاینه محل صادر کرده است، بهتر است از مشاوره وکلای مجرب گروه حقوقی حقگرا بهرهمند شوید تا حقوق شما بهدرستی حفظ گردد.
بیشتر بدانیم :
🔸 تماس با دفاتر گروه وکلای حقگرا در تهران
دفاتر فعال گروه حقوقی حقگرا آماده ارائه خدمات حقوقی تخصصی در زمینه دعاوی ملکی، کیفری، خانواده و اجرای احکام هستند:
☎️ ۰۹۱۲۰۶۱۲۵۲۱
📍دفاتر گروه حقگرا در شمال، شرق، غرب و مرکز تهران فعال هستند.
🔗 مشاهده مسیر دفاتر در نقشه بلد:
- شعبه شمال: پاسداران، تقاطع کلاهدوز، ساختمان پزشکان ۳۱۰، پلاک ۴۹۲ — ☎️ ۲۲۷۸۴۵۲۶
- شعبه شرق: میدان رسالت، خیابان فرجام، پلاک ۹۴۸ — ☎️ ۷۷۲۱۲۴۵۴-۵
- شعبه غرب: میدان دوم صادقیه، مجتمع تجاری صادقیه — ☎️ ۴۴۰۱۱۳۷۸-۹
- شعبه مرکز: بلوار آفریقا، خیابان والینژاد، پلاک ۴۲ — ☎️ ۸۸۶۰۹۰۶۲-
🔖 برچسبها
قرار تحقیق و معاینه محل, تحقیق محلی چیست, معاینه محل در دادگاه, آیین دادرسی مدنی, اثبات تصرف عدوانی, قرار کارشناسی, گزارش کارشناسی, وکیل دعاوی ملکی, وکیل گروه حقگرا, روند اجرای قرار معاینه محل